اخبار ویژهاز خاطرات و تجربیات دیگرانتورکمن صحراتورکمنستان

گؤرنوكلى ديلچى عاليم،الله قـلى قاراحانووئنگ آتئلان گونی!

26 فوريه 1938 گؤرنوكلى ديلچى عاليم، توركمن ديلىنينگ اساسلارينى توتانلاردان الله قـلى قاراحانوف ميللتچيليكده عايپلانيپ آتيليپ اؤلدوريلدى. اونونگ مازارى نأبللى.

Allaguly Garahanow

 (1938−1892)

(1938-نجی یئلئنگ 26-نجی فوریه آیئندا 46 یاشئندا آتئلدئ.)

آللاقولی غاراحانوُف اؤزۆنینگ نشیر ادیلن «تۆرکمن دیلی نینگ گراماتیکاسئ»، اوُقوو ماقصاتلارئ اﯙچین یازان یادا ترجیمه ادن بئیله کی قوللانمالارئ، بیرنأچه ماقالالارئ همده قوراماچئلئقلئ و پراکتیکی ایشلری بیلن تۆرکمن دیل علمئ نئنگ تاریخئندا ائز غالدیردئ. یؤنه حنیزه چنلی اوُنونگ کأبیر درنگولرینده، چاپ اتدیرن ایشلرینده اؤنگه سۆرن پیکیرلرینه، آنئق مسئله لر بوُیونچا سالغئلانئپ، دینگه آدئ توتولئپ گچیلیأر دییأیماسانگ، آ.غاراحانوُفئنگ عؤمری و علمئ دؤره دیجیلیگی یترلیک درجه ده اؤورنیلمأن گلیأر.

«تۆرکمن آزاتلئغئ» دیییلیأن “آنتی سوُویت” قورامانئنگ آغضاسئ حؤکمۆنده “فئوُدالملتچی» ایده یالارئ “واصپ ادن کلاسیکی شاحئرلارئ حالقئنگ آراسئندا یایراداندئغئ، همده پارتیا و حؤکۆمت طاراپئندان تۆرکمن دیلی بوُیونچا گچیریلن رفوُملارئ بؤوت بوُلوپ ساقلاندئغئ” اﯙچین گۆنأ یؤنگکلیپ، 1937نجی یئلئنگ 20نجی سپتامبریند توسساغ ادیلیأر. آللاقولی غاراحانوُف NKVDنینگ اۆچلیگی نینگ» (تروُیکا سودونئنگ) 1938نجی یئلئ نئنگ 25نجی ژانویه دأکئ قارارئ بیلن اینگ یوقارئ جزاآتوواحؤکۆم ادیلیأر، بو آیلئغانچ حؤکۆم شوُل یئلئنگ 26نجی فورالئندا آشغاباتدا یرینه یتیریلیأر.

   آرشیولرده توتالیتار دۆزگۆنینگ سانسئز پئدالارئ نئنگ، شوُل ساندا آللاقولی قاراحانوُفئنگ هم نیرده جایلاناندئغئ حاقئندا ماغلومات یوُق. شوُندان 20 یئلدان کؤپرأک واغت گچن سوُنگ 1959نجی یئلئنگ 4-نجی دسامبریند تۆرکمنیستانئنگ یوقارئ سودونئنگ جنایاتلار ایشلری بوُیونچا سود توُپارئ طاراپئندان آ.قاراحانوُوا غارشئ غوزغالان جنایت ایشی اساسسئز تاپئلئپ یاتئرئلیار و اوُل آقلانیار!، یؤنه اوُنونگ عالئم حؤکمۆنده علئمداقئ حقوقی دوُلئ دیکلدیلمیأر. اوُنونگ غالدیران میراثی نئنگ و عؤمۆر یوُلونئنگ اؤوره نیلیپ، کؤپچۆلیگه یتیریلمگی ضرور. شئیله ادیلن یاغدایدا، بو ایشینگ تۆرکمن دیل بیلیمی نینگ تاریخئنئ اؤورنمگینه اولئ غوُشانت بوُلجاغئ ایکوجسئز.

    1892نجی یئلدا مارئ نئنگ تؤوره گیندأکی “مۆلکی باغشئ” اوُباسئندا دوُغولان غاراحانوُف هنیز یاشقا یتیم غالئپ، دایئسئ اوُراز چارئیوینگ ماشغالاسئندا تربیه لنیأر. غاراحانوُف مارئ تؤورکلرینده مشهور بوُلان “قادام” آخونئنگ الینده اوُقایار، سوُنگرا بخارا گیدیپ، مدرسأنینگ طالبئ بوُلیار. دۆیپلی بیلیم آلماق ماقصادئ بیلن “اوفا” شأهریندأکی اروپا تیپلی”مدرسه عالیه”/ یوقارئ اوُقوو جایئنا یرلشیأر. حأکیمییت سوُویتلرینگ الینه گچن سوُنگ داشکنتده اوُرتا آسیا اونیورسیتتینی تماملاپ، یوقارئ بیلیم آلیار و شوُل یردأکی “اینپوُس”- دا ایشه باشلایار. غایغئسئز آتابایفینگ تابشئرئغئ بیلن 1920نجی یئلدا مارئدا موغاللئم تاییارلاماق بوُیونچا یوقارئ کورسلارئ آچیار. کورسلارئ غوتارانلار، موغاللئمچئلئق اتمک اﯙچین مکدپلره، تحنیکوُملارا و یوقارئ اوُقوو جایلارئنا ایبریلییأر. تۆرکمنیستان علئملار آکادمیاسئ نئنگ حابارچئ آغضاسئ، تۆرکمنیستانئنگ حالق یازئجئسئ “خدر دریایف”ینگ 20نجی یئللاردا اؤزۆنی، آ.غاراحانوُفئنگ داشکنته أکیدیپ، “تۆرکمن اینپوُسئنا” اوُقووا یرلشدیرندیگینی، اوُنونگ هر توُموسدا مارئدا و تۆرکمنیستانئنگ بئیله کی یرلرینده بوُلوپ، ذهینلی یاشلارئ گؤزلأپ تاپئپ، اوُلارئ اوُقووا سالماق اﯙچین داشکنته أکیدیشی نینگ، اوُغلانلارئنگ آتاانه سیندن آیرئلئپ، یاد شأهره گیتمِجک بوُلوپ، اوُتلا مۆنمأن، مۆنــندن سوُنگام غاچئپ غالجاق بوُلوپ، دوروشلارئنا انچمه گزک شایات بوُلاندئغئنئ گۆررۆنگ بریپدی.

کمونیستیک پارتیانئنگ آغضاسئ بوُلان آ.غاراحانوُف، 1937نجی یئلدا توسساغ ادیلن واغتئ «مۆلکی باغشئ» اوُباسئندا دوُکتوُرلئق پونکتی نینگ (کلینیک-ینگ) مدیری بوُلوپ ایشله یأر. شوُندا اوُنونگ آیالئ “جوماسوُلتان” بیلن 8 یاشلئ اوُغولجمال، 6 یاشلئ انه جان، 4 یاشلئ آقجمال و 1 یاشلئجا اوُغولحاللئ آدلئ دؤرت سانئ غئزئ ائیزئندا غالیار. بیزه، حأضیرلیکچه آللاقولی غاراحانوُفئنگ عؤمرۆنه و ماشغالا دورموشئنا دگیشلی شو آیدئلانلاردان باشغا دوُکومنتال ماغلوماتلارئ قوُلا سالماق باشارتمادئ.

   ایسِم، مدیسینا اوغروندا بیلیم الان آللاقولی غاراحانوُف نأمه اﯙچین دیل بیلیمی بیلن شئیله ایچگین غئزئقلاندئقا؟ مونونگ اؤزۆنه یتسی سبأبی بار. 20نجی یئللاردا یؤریته حۆنأرلی کادرلارئنگ اینگنگأن آزدئغئ سبأپلی، تۆرکمن دیلی نینگ مسئله لری بیلن دینگه بیر دیلچیلر دأل، ایسم باشغا کأردأکی آداملار هم مشغوللانئپدئر. شئیله آداملارئنگ گؤرنۆکلیلری نینگ بیری هم آ.غاراحانوُف بوُلوپدئر. اوُل مشهور تۆرکمن دیلچیلری، محمد گلدیف همده کۆمشالئ بؤرییف بیلن بیر حاطاردا 1922نجی یئلئنگ آپرلینده داشکنتده دؤره دیلیپ، تۆرکمن دیلینی اؤورنمگینگ و اوُقاتماغئنگ شوُل دؤوۆر اﯙچین واجئپ مسئله لرینی ایشلأن ایلکینجی علمئ قوراما بوُلان «تۆرکمن بیلیم کوُمیسیاسئ نئنگ» آغضالئغئنا سایلانیار. بو کوُمیسیادا گؤرنۆکلی تاتار دیلچیسی پروُفسور “عباد آلپاروُف” هم ایشلأپدیر.

   آ.غاراحانوُوئنگ 1923نجی یئلدا داشکنتده تۆرکمنیستان حؤکۆمت نشریاتئ طاراپئندان داشباسما اوصولئندا 5 مۆنگ تیراژ بیلن نشیر ادیلن «انه دیلیمیز» آدلئ 3نجی اوُقوو یئلئ اﯙچین نییتلنن 71 صاحئپالئق کیتابئنا 1922نجی یئلئنگ 24نجی اکتبرئندا یازان سؤزباشئسئ شئیله سؤزلر بیلن باشلانیار:

   «بو “انه دیلیمیز” آدلئ کیتاپنئ یازماقنئ اۆستۆنه آلماقدا بو دوُغرودا اؤزۆمنی متخصص حاساپلاپ یازماغا گیریشدیم، بلکی باشغا بیر حؤوسِک کیشی تاپئلمادئغئندان انه دیلیمیزده اوُقوو کیتابئ نئنگ اؤرأن گرکلیدیگینی گؤز اؤنگۆنه توتوپ، “تایاق یتیأنچأیومروق” دیین یالئ، یاغشئراق یازوجئلار تاپئلیانچا، اوُنگشوق بوُلوپ دوریار اومیدئ بیلن یازدئم.»

     چاغالارئنگ اوُقاماق اندیگینی اؤسدۆرمک، دۆشۆنجه سینی آرتدئرماق اﯙچین نییتلنن بو قوُللانمادا، تۆرکمن ناقئللارئ، ماتاللارئ، آیدئملارئ ارتکیلری، روُوایاتلارئ، دۆرلی گۆررۆنگلری شئیلهده ماغتئمغولئ، شیدایئ، کمینه، موُللانپس، مأتأجی، کؤرموُللا، حاللئ، دووان یالئ شاهئرلارئنگ،”ملیکه دل آرام” دسسانئندان غوشغولار توتوشلئغئنا یادا بؤلکلیین یرلشدیرلیپدیر.

   دیلینگ پراکتیکی مسئله لری، الیپبییی و اوُرفوُگرافییا مسئله لری المئداما کؤپچۆلیگینگ اۆنس مرکزینده دوریار. بو اوغورلاردان، آللاقولی غاراحانوُوئنگ ادن ایشلری آز دأل. اوُل 1920نجی یئلئنگ 1نجی یارئمئندا تۆرکمن دیلی اﯙچین اولئ زأحمته ایه بوُلان عاراپ یازوونئ رفوُرملاشدئرماق ایشینه گؤسگؤنی غاتناشیار. بو مسئلهده اؤزباشداق بیر قوراما اساسلاندئرئلیار، آ.غاراحانوُف اوُنگا یوُلباشچئلئق ادیأر. مونگا تۆرکمن دؤولت اونیورسیتتی نینگ عالئملارئ طاراپئندان تاییارلانان «حأضیرکی زامان تۆرکمن دیلی، آشغابات 1960» دیین اوُقوو کیتابئ نئنگ تۆرکمن یازووئ نئنگ تاریخئندان غئیسغاچا ماغلومات آدلئ بؤلۆمینده گتیرلن ماغلوماتلار هم گووأ گچیأر.

   آللاقولی غاراحانوُف، ترجیمه چی حؤکمۆنده هم کؤپ ایش بیتریپدیر. اوُل تۆرکمنیستانئنگ کمونیست پارتیاسئ نئنگ مرکزی کمیته سی نینگ سکرتارلارئندان حالمئرات صأحتمئرادوف بیلن بیله لیکده یازئجئ کووالنکوُنینگ “سیاسی دؤولت” اثرینی تۆرکمن دیلینه ترجیمه ادیپ، 1923نجی یئلدا داشکنتده نشیر اتدیریأر. شوُل اثر 1925نجی یئلدا آشغاباتدا هم چاپ ادیلیأر. شئیلهده عالئم مدیسین و شیمی باراسئنداقئ کیتاپلارئ هم تۆرکمن دیلینه ترجیمه ادیپدیر. توسساغ آستئندا ساقلانیارقا، سوُراغ ادیلنده برن جوُغاپلارئندان چن توتسانگ، آ.غاراحانوُوئنگ تۆرکمن دیلی نینگ گرامری بوُیونچا یازان کیتابئ 1929نجی یئلدا دوُلئ تاییار بوُلوپدئر. شوُل یئل آشغاباتدا م.گلدییف بیلن عباد آلپاروُوئنگ «تۆرکمن دیلی نینگ گرامماتیکاسئ»، پوُسسلوُوسکی نینگ «تۆرکمن دیلی اﯙچین روسچا» کیتاپلارئ چاپدان چئقیار. ایکی یئلدان سوُنگ غاراحانوُوئنگ موُرفوُلوُگییا باغئشلانان، مؤچبری 100 صاحئپا قوُلایلایان «تۆرکمن دیلی نینگ گرامماتیکاسئ» دیین کیتابئ، مرکزی”اوُگیز OGIZ نشریاتئ نئنگ اوُرتا آسیا بؤلۆمی طاراپئندان نشیر ادیلیپ کؤپچۆلیگه یتیریلیأر.

   عالئم حؤکمۆنده آ.غاراحانوُوئنگ آدئنئ تۆرکمن دیل بیلیمی نینگ تاریخئنا همیشه لیک گیرزن، بو ایشلر سوُنگقئ دؤوۆرلرده یرینه یتیرن درنگولرده یوُقارداقئلار یالئ آیراتئنلئقلارئ، شوُل ساندا کمچیلیکلری گچیلیأنده بوُلسا، اوُنونگ تۆرکمن دیلی نینگ موُرفوُلوُگییاسئ نئنگ اؤورنیلشینده توتیان آنئق اوُرنئ، دیلیمیزینگ گرامری حاقئندا تاغلئماتئ نئنگ اؤسۆشینه آوتوُرئنگ غوُشان غوُشاندئ انتک دوُلئ کسگیتله ننوُق. گلجکده آ.غاراحانوُوئنگ عؤمۆر یوُلئ و علمئ دؤره دیجیلیگی جیکمهجیک اؤورنیلیپ، اوُنونگ بیزه غالدیران میراثئنا اوُبیکتیف بها بریلر دیییپ اومئیت ادیأریس. یوُقاردا آیدئلانلاردان بللی بوُلوشئ یالئ، اوُل مونگا همه طاراپدان دوُلئ مئناسئیپ آدام.[1]

                               

[1] A. Garahanow hakyndaky maglumat Meretgeldi Söýekowyň 1993-nji ýylda Aşgabatda çap bolan “10 çynar” kitabyndan hem-de onuň bilen önüp ösen Pirnepes aganyň ýatlamalaryndan alyndy.

 

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن