تاریختاریخیتورکمن صحراملی

ژنرال مادریتووئنگ اترک- گورگندأکی غئرغئنچیئلئغئ

تورکمنی اؤورنیش مرکزی- 1916نجی یئلئنگ ۱– نجی نوامبری، روس ژنــرالـــی مــادریـتـوف یـنگ گورگـنـدأکـی غـئـرغئنچئـلئـغـی نئنگ یئل دؤنومی!

   ۱۹۱۴- نجی یئلداقئ ۱- نجی دۆنیأ اورشونئنگ اودئ تـۆرکمن توپراغئنا- دا اؤز تأثیرینی یتیریأر، شول دؤوۆرده تـۆرکمنلر، اؤز ارکینلیک اوغرونداقئ گؤرشلرینی یئغجاملاشدئریارلار. بو بارادا ۱۹۱۶- نجی یئلدا اترک- گۆرگن تـۆرکمنلری نینگ آراسئندا بولان روس دیپلوماتئ گ.ف. چورکین، پطربورگه یوللان تلگرافئندا شئیله دییأر:

شو گۆنلر تـۆرکمنلر اؤز ایچرکی ایشلرینده بۆتـۆنلِی ارکین بولوپ، مرکزی حکومته سالغئت تؤلمأن گلیأرلر.”          (همت آتایف. جنبش رهایی بخش تورکمنهای ایران. انتشارات حزب توده ایران. بی جا. بی تا)

   اورشا عسگر یئغناماق ماقصادئ بیلن اورسیت پادشاسئ ۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ ۲۵- نجی ژوئن آیئندا/، ۴ تیر ۱۲۹۵ پرمان چئقاریار. شوندا هر یـدی(۷) اؤیدن، ایکی آدم هم آط بریلملی ادیلیأر. تـۆرکمنلر بو پرمانا آچئق غارشئلئق گؤرکِزیپ غوزغالانگ توروزیارلار. غوزغالانگئ باسئپ یاتئرماق اۆچین آوگوست آیئ نئنگ ۱۵- ینده  و ۱۶- سیندا تـۆرکمنلر چکیشلره عسگر یئغناماغا گلن روسلارئ اوقا توتیارلار، چات بیلن چکیشلرینگ آراسئندا چکیلن تلگراف سیملرینی قوپاریارلار سونگرا توپارلایئن گۆرگنه طاراپ گؤچۆپ غایدیارلار. (مقصودلو ص. ۴۲۸)

    تـۆرکمنلرینگ اؤنگده بارئجئ یولباشچئلارئندان حاجئ بابا، باباقیلیچ، مرگن آرچئن داغئ ملی دؤولت قورماق اوغروندا برک گؤرشیأرلر. روس هم پارس چشمه لرینده اولار پان تورکیست حؤکمۆنده قارالانیار. اولارئنگ آلئپ باریان ماقصادئ باراسئندا تهراندا چاپ بولیان “اطلاعات” روزنامه سی سونگ- سونگلار، ۱۹۴۲- نجی یئلدا تـۆرکمنلره قارشئ تؤهمت آتئجئ بیر مقالاسئندا، قورولجاق بو ملی تـۆرکمن دؤولتی نینگ یوقارئ وظیفه لرینه سایلانجاق آدملارئنگ آدلارئ نئنگ بیلینیأندیگینی یانگسئدیار.

۱۹۰۷- نجی یئلداقی روس- انگلیس شرطناماسئ اساسئندا، دمیرغازئق ایران، شول ساندان تـۆرکمن توُپراغئ روسلارئنگ ارکینه گچیأر. تـۆرکمنلرینگ آراسئنا کؤپ سانلی روس گؤچوریلیپ گتیریلیأر. اترک- گۆرگن تـۆرکمنلرینگ آیاغا غالماغئنا سبأپ بولان یئنه بیر مسئله- ده گۆرگن جۆلگسینه گؤچۆرلیپ گتیریلن روسلارا تـۆرکمنلردن باسئلئپ آلنان اکران یرلرینگ بریلمگی بولیار. ۱۹۰۷- نجی یئلدان باشلانان بو ایشینگ دوامئندا یاغنئ ۱۹۱۴- نجی یئلا چنلی جمی ۲۲۰۰ سانئ روس ماشغالاسئ صأحرا گؤچۆریلیأر و بیر توپار روس کولونیالار/ اوبالارئ عمله گتیریلیأر. شولاردان حأضیرکی بندرتـۆرکمنینگ گۆندوغارئنداقئ قره قاشلئ اوباسئ نئنگ یانئنداقئ “ایوان آباد” آغزاسا بولار. بو کولونیادا ۱۹۷۵- نجی یئللارا چنلی روسلار یاشایاردئ.

   تـۆرکمنلرینگ گؤرشی، بیر طاراپدان گؤچۆرلیپ گتیرلن بو گلمیشکلره، آیرئ طاراپدان آستراباداقئ روس کنسولئ و ایران حأکیمیتی نینگ ظلمونا قارشئ گؤنۆکدیریلیأر.  

“۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ سپتامبرئندا تـۆرکمنلر بو کولونیالارا چوزوپ، بیرنأچه گزک روس قشونئ بیلن چاقنئشدئلار. تـۆرکمنلر آق قالانئ اؤز اساسئ قرارگأهلرینه اؤوۆردیلر، اما روس قشونئ اولارئنگ اۆستـۆنه آغئر اوق- یاراغ بیلن هجوم ادیپ، بو یری باسئپ آلدئ. ۲۵۲۹- نجئ سپتامبر آرالئغئندا تـۆرکمنلر بیرنأچه روس اوباسئنئ اودلاپ، اولارئنگ بو یردن یوق بولوپ گیتمکلرینی ایسله یأرلر. سؤوش بۆتین اوکتبر آیئندا دوام اتدی. چاتدان، گنبده بارایان ۱۵۰ آطلئ، ایکی سانئ توپ هم- ده ۳ سانئ مسلسل دن عبارات روس حاربئ کروؤنینه تـۆرکمنلر هجوم ادیپدیرلر. اؤیلأن ساعت ۱- دن گیج ۸- ه چنلی دوام ادن آتئشئقلاردا، بیرنأچه روس افسری و عسگری هلأک بولیار. بو حرکته مرگن آرچئن بیلن، آمان یولباشچئلئق ادیپدیر. تـۆرکمنلر شئیله- ده آستراباد-چکیشلر آرالئغئندا چکیلن تلگراف سیملارئنئ- دا قوپارئپدئرلار، کؤپرۆلری یومروپدئرلار. نوامبر آیئندا باباقئلئچ، شیخئ حان دۆیه جی و اسن حانئنگ یولباشچئلئغئندا یئغنان آتابای، جافاربای تـۆرکمنلری، حازار یاقاسئندان گنبدقابوسا چنلی آرالئقدا روسلار بیلن چاقنئشدئلار.” 

  آسترابادداقئ روس کنسولئ ایوانوفئنگ یرینه گریگوری یف بللنندیگی و محمود آقا سرهنگ ینگ، گؤکلنگلردن یئغنان ۱۲ مۆنگ تـۆمن سالغئدئ روس کمیسره تابشئراندئغئ حاقدا- دا مقصودلو ماغلومات بریپدیر.

   روس دؤولتی، اسنغولئ، چکیشلر و اترک چاروالارئندان، اؤی باشئنا ایکی آطلئ آدم بریلمگینی طالاپ ادیپدیر. تـۆرکمنلر اولارئنگ بو طالابئنئ رد ادیپ، اورشماغا تاییاردئقلارئنئ آیدئپدئرلار. (مقصودلو. ص.۵۰۱) آسترباتدان تـۆرکمنلره کؤپ مقداردا اوق- یاراغ ساتئن آلئپ اترگه گلیأرلر. اترکلی لر، اورشا ایبرمأگه، روسلارا آدم برمِجکلرینی آیدیارلار. ۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ ۲۴- نجی آوگوستئندا روس کنسولئ جافاربایلارئنگ آراسئنا ۲۰ سانئ سالدات ایبریپ، یاراغلارئنئ برمکلرینی طالاپ ادیپدیر. تـۆرکمنلر، “اورشمازدان یاراغ آلمارسئنگئز” دییپدیرلر.

   سپتامبرئنگ آیاغئندا اترک چاروالارئ بیلن روس حاربئ لارئ نئنگ آراسئندا آتئشئق بولوپ، ۴ سانئ روس عسگری اؤلۆپدیر، تورکمنلر بیر روس افسری اسیر آلئپ اونئ کۆمیشدپأ گتیریپدیرلر، سونگرا اول افسری آسترابادا بریپدیرلر. آتابایلار، آستراباد- چکیشلر آراسئنداقئ تلگراف سیمینی- ده کسیپدیرلر. ادیل شول گۆنلر حاص دوغروسئ ۲۱- نجی سپتامبردا گأمی بیلن ۶۰۰ سانئ روس عسگری قاراسووا گلیپ دۆشۆپدیر.

“تـۆرکمنلرینگ روسلارا آدم برمجکدیکلری و اولارئنگ اترکدن، گینگ جایدان و قارابالقاندان گۆرگن یاقالارئنا گؤچۆپ گلندیکلری، ۱۶۰۰- سی نینگ آستراباد بیلن گنبدقابوس آرالئغئنداقئ سنگر سواددا یرلشندیگی حابار بریلیأر. گنبدقابوسدا ایشله یأن ۸۰ سانئ قازاق سالداتئ و کمیسیون ادارانئنگ ایشگأرلری قورقولارئندان آسترابادا گلیپدیر. ۲۵۰۰ سانئ چاروا تـۆرکمن بولسا آق قالانئنگ تؤورگینده یرلشیپدیرلر.” (۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ ۵- نجی اوکتبرئ. مقصودلو) 

        تـۆرکمنلرینگ بو غوزغالانگئنا عثمانلئ دؤولتی- ده یاردام برمأگه سینانشئپ، اؤز وکیللرینی تـۆرکمنلرینگ آراسئنا ایبریپدیر. بو بارادا ایرانئنگ ملی اسناد مرکزینده بیرنأچه قئمماتلئ ماغلوماتلار ساقلانیار.

   تـۆرکمنلرینگ غوزغالانگئنئ باسئپ یاتئرماق اۆچین تـۆرکۆستانئنگ حاربئ گوبرناتورئ/فرماندار نظامیسئ کوروپاتکین، سئردریا ولایاتئ نئنگ گوبرناتورئ ژنرال مادریتوفئ گۆرگنه ایبریأر. آغئر یاراغلار، مسلسل و توپلار لر بیلن یاراغلانان مادریتوفئنگ توپارئنا آستراباددا قوللوق ادیأن سرهنگ تاباووفئنگ Tabawow و گۆرگنده (گنبدقابوسدا) قوللوق ادیأن سرهنگ استریالکوسکی نینگ Strýalkoski  توپارئ- دا قوشولیار. ۱۶- نجی اکتبرده روس کنسولئ تـۆرکمنلرینگ غوزغالانگئنئ باسئپ یاتئرماق اۆچین ۴۰۰۰ سالدات یئنگ گنبدقابوسا و چاتا گلجکدیگی بیلن حایبات آتیپ، تـۆرکمنلر جبهه آدم برملی دیین طالابئنی غایتالایار. 

   ۱۹۱۶- نجی یئلئنگ دسامبرئندا باشلانان بو حاربئ حرکت ینگ ایلکینجی ماقصادئ غوزغالانگا یولباشچئلئق ادیأن تـۆرکمنلری یوق اتمک، اولارئنگ اوق- یاراغلارئنئ آلماق، مال- قارالارئنئ تالاماق و جبهه آدم یئغناماق دییلیپ ائغلان ادیلیأر. حاربئ یؤریش اترکدن، گۆرگنه، گۆنباتاردان- گۆندوغارا، چکیشلردن آسترابادا چنلی بللنیأر. بو یرلره ضاربا اورماق اۆچین نیتلنن اۆچ گردان بیر واقتدا هجومه گچیأر.

   مقصودلونئنگ ۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ ۱۶- نجئ اکتبرئندا برن حابارئنا گؤرأ حاجئ قارا کؤپرۆدن گچیپ باریان ایکی توپدان عبارات روس حاربئلارئنا ۲۰۰ سانئ آتابای هجوم ادیپدیر. شوندا ۳۰ روس سالداتئ هلأک بولوپ، روسلار آستراباددان ایکی سانئ توپ گتیریپ غایتادان هجوم ادیأرلر، سؤوش ۳ گیجه، گۆندیز دوام دیأر، یاردام گلمأنسونگ آتابایلار آق قالادان چئقمالئ بولیارلار، آق قالا روسلارئنگ الینه گچیأر، روس سرهنگی ۲۰۰ سانئ اؤیی اوت بردیریأر، تـۆرکمنلرینگ ماللارئنئ تالاپ، ۸۰ سانئ سئغئر، ۱۵ سانئ آط، حالئ- پالاس و میس… یۆکلِنن ۳ آرابا بیلن شأهر گلیأر. تالانان مال لارئ ساتووا چئقاریار، اورشدا اؤلن ۳ روس افسر بولسا، آسترابادئنگ “بسطام” دروزه سی نینگ داش طاراپئندا جایلانیار، روسلاردان ۴۰ عسگر، تـۆرکمنلردن ۲ آدم اؤلۆپدیر.

   شونونگ یالئ- دا قورحانا، اوون، شکر و توپ هم اوق- یاراغ یۆکلنیپ گنبدقابوسا باریان ۱۵۰ دۆیه دن عبارات روس کرونینه ۲۰۰ سانئ اترکلی آتابای هجوم ادیپ، ۴۰ سانئ قازاغئ اؤلدۆریپ، کرونی تالایارلار، تـۆرکمنلردن ۷ آدم هلأک بولوپدئر. روسلار قاچئپ جانلارئنئ قوتاریارلار، ۷۰ دۆیه یۆکلی اوق- یاراغ و آذئق تـۆرکمنلرینگ الینه گچیأر، اولار اولجانئ آلئپ، قرارگأهلری بولان سنگر سوادا دولانیارلار.

  تـۆرکمنلرینگ روسلارا قارشئ غوزغالانگا یاردام برمک ماقصادئ بیلن عثمانلئ دؤولتیندن بیرنأچه وکیل گۆرگنه گلیپدیر. اولار: “روسلاردان قورقمانگ، گرک بولسا حاربئ اوچار، اوق- یاراغ برریس” دییپدیرلر. تـۆرکمنلر یاردام سوراپ آوغانئستان دؤولتینه- ده حاط یوللاپدئرلار- دییپ مقصودلو حابار بریپدیر.

    ژنرال مادریتوف ۴- نجی دسامبردا آق قالانئ باسئپ آلیار و اول یرده حاربئ قرارگأه دؤرِدیأر. مادریتوفئنگ یولباشچئلئغئنداقئ قشون نیرأ بارسا یاقئپ- یئقئپ، آدملارئ اسیر آلئپ، مال- قارانئ تالایار. آننامحمد (قاراش) حانئنگ اوغلئ حان یومودئنگ حابار برمگینه گؤرأ مادریتوفئنگ یؤریشینده ۵ مۆنگ سانئ توخوم آط، ۱۰۰ مۆنگ قویون، ۴۸۰۰ دۆیه، ۲۵۰۰ سئغئر حالئ، کچه و کۆمیش تالانیار، حوت مادریتووفنگ اؤزی ۶۴ پوط کۆمیش بیلن آغرامئ ۸۲ پوطا بارئپ یتن حاللارئ تالایار. تیز واقتئنگ ایچینده حاربئ دادگاه نئنگ (دادگاه نظامی) قرارئ بیلن اونلارچا تـۆرکمن آتئلئپ اؤلدۆریلیأر.

   تـۆرکمنلرینگ روسلارا قارشئ غوزغالانگئ باسئلئپ یاتئرئلیار. تالانان مال- قارالارئنگ اورسیته آلنئپ گیدیلمگی اۆچین ۱۹۱۷-نجی یئلئنگ ۴- نجی ژانویه سینده یؤریته اۆچ سانئ کمیسیون دؤرِدیلیأر. ایرانئنگ داشارئ ایشلر وزیرلیگینده ساقلانیان آرشیو دکومنتلردن مألیم بولوشئ یالئ، روسلارئنگ تـۆرکمن توپراغئنئ باسئپ آلماغئدا، گۆرگن تـۆرکمنلری نینگ تورکمنیستانا گؤچۆریلمگی، گۆرگن آقارئ نئنگ آراچأک بللنمگی و آق قالادا گمرک خانا بنا ادیلمگی گؤز اؤنگونه توتولئپدئر.

   غوزغالانگئ باسئپ یاتئرماغا غاتناشان حاربئلارا مننتـدارلئق اۆچین هم- ده گلمیشک مالاگانلارا گۆرگه نینگ بول حاصئللئ توپراغئ پایلاپ برمک باراسئندا تـۆرکۆستانئنگ حاربئ گوبرناتورئ نئنگ ستوانی سوبورس  Sobors یؤریته پرمان چئقاریار. تـۆرکمنلر بولسا باشلارئنا اینن بو یاغدائدان شکایت اتمک اۆچین تهرانا و پطروگرادا اؤز وکیللرینی ایبریأرلر.

    تـۆرکمنلرینگ شئیله تالانماغئنا، ایران حکومتی گؤز یوموپدئر. سالغئت یئغناجاق بولاندا اولارئ اؤز رایاتئ حاساپلایان تهران، بو حاربئ یؤریش ماحالئ سرحددن آشئپ، بالقانا سئغنان تـۆرکمنلری ائزئنا برمگینی، اورسیتدن

حایئش ادیپدیر. تهران، ۱۸۸۱- نجی یئلدا اسکوبلوف ینگ گؤکدپأ هجومینده اؤزلری نینگ روسلارا برن کؤمگینی یادلاپ، ایندی روسلارئنگ بو باباتدا حئذماتداشلئق اتمگی ایسلأپدیر.

تـۆرکمنلرینگ حورلانماغئنا گؤز یوموپ دوروپ بیلمدیکلرم بولوپدئر. روس قشونئندا قوللوق ادن و سرهنگ درجه سینی آلان حان یوموت (قیات حانئنگ چاولئغی)، تـۆرکمنلرینگ وکیلی حؤکمۆنده آشغابات کمیسرلیگینه تلگراف یولاپ، تـۆرکمن توپراغئنداقئ حاربئ یؤریشینگ حایال ادمأن یاتئرئلماغئنئ، تالانان مال- قارالارئنگ ایه لرینه غایتارئلئپ بریلمگینی، یؤریشده یتیریلن زیانلارئنگ عوضی نینگ دولدورئلماغئنئ برک طالاپ ادیپدیر:

“تـۆرکمنلرینگ آراسئندا حأضیر آچلئق حؤکۆم سۆریأر، تـۆرکمنلر بیلن غاداغان ادیلن سؤودا غاتناشئق غایتادان یولا قویولمالئ، بو ایشی روسلارئنگ گۆرگندأکی حاربئ کاماندیری یرینه یتیرملی” دییپ، تـۆرکمنلرینگ وکیلی حان یوموت تلگرافئندا نئغتایار. 

   بیر طاراپدان تـۆرکمنلرینگ گؤونینی تاپماق، اولارئنگ گلجکده یئنه- ده توروزایماغئ آخمال غوزغالانئ نئنگ اؤنگۆنی آلماق ماقصادئ بیلن، آیرئ طاراپدان اورسیتده پادشاه حکومتینه قارشئ غوزغالانگلارئنگ مؤوچ آلماغئ نتیجه سینده دؤرأن حاوپلئ یاغدائئ کؤششدیرمک اۆچین، حاربئ یؤرشینگ بادئ کؤششدیرلیپدیر.

        روس قشونئ نئنگ گورگندن چئقارئلماغئ بارادا 

بیزینگ قشونئمئزئنگ تـۆرکمن صأحراسئندان چئقارئلماق مسئله سینه کمیسیون ایسلأن واغتئ سرادیپ بیلر، یؤنه تـۆرکمنلر بیلن بیزینگ آرامئزدا پاراحاتچئلئق حؤکۆم سۆرن یاغدایا گؤز یتیریلن بادا اونئ دورموشا گچیریپ بیلر. بیز چئقئپ قایدانئمئزدان سونگرا تـۆرکمنلرینگ بیزینگ رایاتلارئمئزا قینچئلئق دؤرتمز یالئ بولمالئ.

کمیسیون ئنگ گلن نتیجه سی:

۱- نجیدن: ۱۹۱۶- نجئ یئلداقئ غوزغالانگدا بیزینگ رایاتلارئمئزا یتن زیانئنگ مقدارئ کسگیتلنملی، اولارا یتن زیانئنگ عوضینی، قشونئنگ توپلان اولجاسئندان تؤلِملی، هر ماشغالا ۳ مۆنگ مانات بریلملی، کؤپرأک تؤلنجک بولسا تـۆرکۆستان کمیته سیندن روغصات آلمالئ (اؤلنلرینگ قالانلارئنا، حاربئلارا، ایشچیلره… کؤمک بریلملی؛

۲-نجیدن: تـۆرکمن صأحرانئنگ گلجکگی ارگانلارئنئ و اداری دوزگونینی دۆزملی.

 

۱۵ اوگوست ۱۹۱۷ تـۆرکۆستانداقئ واقتلایئن حکومتینگ آغضالارئ

و.یلییا یووسکی، ا.لیپووتسکیی، .کنستانینوویچ.

W.Ilia Ýoweski, A.Lipowetskii, .Konstaninoviç.

کنسول ینگ اورونباسارئ یاکوولوف Ýakowlow

  ایرانئنگ ملی آرشیو مرکزی نینگ ۴۲۱۶  دکومنتی

مقالانئنگ آوتوری:

آرنه گلی

1-نجی نوامبر 2020-ی

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن