تاریخیمقالات

پارفیالی (پارت/اشکانی) سرکرده سورن Süren سردار کیم بولوپدیر؟

 

ایراندا تورکلرینگ و تورکمنلرینگ تاریخینا دگیشلی ماغلوماتلار المیداما قالپلاشدیریلیپ گلینیأراشکانی لارا دگیشلی تاریخی یادیگأرلیکلر، ادبی متن لر و بئیله کی ماغلوماتلار ساسانی لار طاراپیندان یوق ادیلیپدیر.

حأضیر اشکانی لار، ایرانلی بیر سلسله ادیلیپ گؤرکزیلیأر، اولارا دگیشلی یر- یورت آتلار بولسا دگیشدیریلیأر. “سورن” و “قارن” اشکانی لارینگ بللی آریستوکرات ماشغالالاری بولوپدیر. بو ایکی ماشغالا دؤلت درجه سیندأکی أهلی قارارلاری قبول ادیپدیرلر.


مقدونیه لی فیلیپ ۲نجی (میلاددان اؤنگ ۳۵۹۳۳۶) اؤلندن سونگرا، بللی فیلوسوف افلاطونینگ الینده یتیشن، اوغلی اسکندر (م.اؤنگ ۳۵۶۳۲۳) انچمه یوردی باسیپ آلاندان سونگرا گوندوغارا طاراپ یؤریش ادیأر.م. اؤنگ ۳۳۰– نجی ییلدا اسکندرینگ قشونی  آمی دریادان آشیار و  اول سمرقندی اؤز حاربی مرکزینه اؤویریأر.

   اسکندر اؤلندن سونگرا اونونگ میراثی نینگ اﯚستـﯚنده اولی داوا توریار. م.اؤنگ ۲۲۷– نجی ییلدا پرنان/پارلار (اشکانی لار) اوروغی نینگ باشتوتانی آرشاک/اشک، “داح لاری” (یوموتلارینگ حأضیرکی داز شاخاسی نینگ نسیل باشی) بیریکدیریپ، پارفیا (اشکانی) دؤولتینی عمله گتیریار (م.اؤنگ ۲۵۰ ییلدان ۲۲۴ میلادی ییلا چنلی). آرشاکینگ دوغانی تیریدات، “حیرکانی” (حأضیرکی گورگنی) ایه لأپ، بو دؤولتی گویچلندیریأر. اشکانی لارینگ قشونی نینگ دﯚزﯚمینده سؤوشجنگ اسکیتلر بولوپدیر. پارلارینگ (اشکانی لارینگ) آطلاری غاتی مشهور اکن. ماریدا اؤندﯚریلیأن پولادا بولسا  دﯚنیأنینگ بئیلکی یورتلاریندا خریدار آرتیپدیر. بو دؤولتده دﯚرلی دیللر و دینلر ارکین و آزاد ایغلان ادیلیپدیر. مونی حاما(گؤن=چرم) یازیلان یازغیلار- دا ثبوت ادیأر دییپ، روس تاریخچیلاری ن. پیگولووسکایا، ا. یاکوبسکی و بئیلکیلر یؤریته بلله یأرلر. (سرادینگ: ایرانینگ تاریخی. نشر پیام ۱۳۵۴)

    اشکانی لارینگ/پارلارینگ دؤولت دولاندیریش دﯚزگونی دموکراتیک اساسدا بولوپ، هر بیر “ساتراپ” ینگ (ولایاتینگ) بللی درجه ده اؤزباشداق ایغتیاری بولوپدیر. ساتراپلار اؤز گـِزگینده “آپارکیا” دییلن کیچی بؤلکلره بؤلونیپدیر. مرکزی حؤکـﯚمتی، دؤولتینگ ارکانینی غوران یدی اولی طایپانینگ یاشوللاری عمله گتیریپ، اونی دولاندیریپدیر. پارلاردان “سورن” و “قارن” واولارینگ نسیللری همیشه لیک میراث دوشر حقوقه  ایه بولوپدیرلار. مهم قارارلار “مهستان- حاص آداملار” و “کهستان- یاشوللار” مجلیسینده/ غورولتاییندا قابول ادیلیپدیر. پارلار زردشت دینینا اینانیـپدیرلار.

حأضیرکی تورکمنیستانینگ پایتاغتی آشغابادینگ آدی- یانگسیلانیپ آیدیلیان “عاشیقلارینگ شأهری دأل-ده، اول، آرشاک-ینگ/ آشک-ینگ آدی بیـلن باغلانشیقلی. آرشاک، أردوغان (ایرانداقی کتاپلاردا اردوان)، أرتک داغی اولی پارلار دؤولتی نینگ دﯚیبونی توتان سردارلار، اولار تورکمنلر بیـلن بیر کؤکدن بولوپ، اورتاق تاریخه ایه دیرلر.

آدی اولی بویسانـچ بیـلن توتولیان “سورن Süren” سرکرده حاقینداقی ماغلوماتلار غاتی چأکلی. بو ماقالادا سورن سردارینگ روم امپراطوری نینگ باسیبالیجی قشونینا غارشی سـؤوشی دوغروسیندا بیر اپیزودی گؤرکزمأگه سینانشیاریس.

 


   ایلکینجی نوباتدا اشکانی لارینگ/پارلارینگ قـشـونلاری نینگ غادیمی دنیأ تاریخیندا ایلکینجی گویچلی یاراغلی، آطلی قشون بولاندیغینی آیراتین بللمک گرک. عالیم و.م.ماسسونینگ اولاری “پارفیا ریسارلاری” و “غادیمی دنیأده اینگ بیر آغیر آغراملی همد مشهور آطلی قشون” دیییپ آتلاندیرماغی یؤنه یردن دألدیر. اؤزلرینی و آطلارینی دمیر یادا بورنچ سووتلار (دوُن) بیـلن اؤرتن اشکانی لار اورشوجیلارینی، یونانی لار “کاتافراکتاریلر”، اشکانی لارینگ اؤزلرینی بولسا “اندامینا یارا دوشمه یأنلر” دیییپ حأصیتلندیریپدیرلر. میلاددان اؤنگ بیرینجی عاصیردا روم حأکیمیتلری “اسپارتاکوس”ینگ غوزغالانگی نینگ و غونگشوسی بولان “پونت پادشاسی نینگ، اروپانینگ غارشیسینا آلیپ باران سؤوش حرکتلرینده ینگیلمـِزک و غاضاپلی اشکانی لارینگ اؤز غارشیداشلارینی غولداماغیندان اولی حوواطیر ادیپدیرلر.

بو آغیر سؤوشلرده اشکانی لارینگ چتده دورماغی، روم دؤولتی نینگ  ینگیش غازانماغینا آلیپ گلیأر. شوندان سونگ روملی لاردا اشکانی پاتیشالیغینا أسگرمزچیلیک بیـلن غاراماق دویغوسی و اونونگ یرلرینی باسیپ آلماق هوسی دؤرأپدیر.

روم حأکیمییتلری میلاددان اؤنگ بیرینجی عاصرینگ اورتالاریندا اشکانی لارینگ توپراغینی باسیپ آلماق و اونونگ بایلیقلارینا ایه بولماق ماقصادی بیـلن “اسپارتاکوس”ینگ باشتوتانلیغینداقی غوللارینگ غوزغالانگینی (م.اؤنگ ۷۳۷۱نجی ییللار) باسیپ یاتیران مشهور سرکرده “کراسوس”ینگ باشتوتانلیغیندا اولی قشونی ایبریپدیرلر. اشکانی لارینگ پاتیـشـاسی “ورات بیرینجی” هم اؤز گزگِه گینده “سـﯚرن” سردارینگ باشتوتانلیغیندا اولی قشونی روملارینگ غارشیسینا چیقاریپدیر. ایکی غارشیداش قشون مزوپوتامییانینگ (حأضیرکی دجله و فرات آقارلاری نینگ آرالیغی) دمیرغازیغینداقی کیچیرأک “قارری” دیین شأهرینگ غولاییندا دوشوشیپدیرلار.

   روملی سرکرده کراسوس گدملیک و حایبات بیـلن “ورات بیرینجی” نینگ آدینا بویون اگمگی طالاپ ادیأن حاطی ایبریپدیر. اشکانی لار اونونگ بو طالابینی چورت– کسیک رد ادیپدیرلر و سـؤوشه تاییارلیق گـؤرپ باشلاپدیرلار. آیغیتلایجی سـؤوش میلاددان اؤنگ ۵۳نجی ییلدا بولوپدیر. روملی تاریخچی پلوتارک اشکانی عسگرلری نینگ یاقینلاشیپ گلیشی حاقیندا شئیله یازیپدیر:

اشکانی عسگرلر غولای گلنده اولارینگ سرکردسی الینی غالدیریپ دویدوریش بردی، توتوش تکیزلیک آلازلزله بولادی. اول سس زأحرأنگی یارارا گتیریأردی. اشکانی لار سورنایکرنای چالیپ آبایسیاسات اتمه یأرلر. اولار تؤوِرگینه میس جانگجاغازلار دزلن، یـﯚز­نه دری چکیلن دپرک یالی سازی اوروپ، سـؤوش موقامینی چالیارلار. بو اورغی نینگ گویچلی سسی بولسا غارشیداشینگ آیاغینی ساندیرادیار. اول بیر واغتدا یانگلانیان گؤک گومموردیسینی و ییرتیجیلارینگ ایمِنـچ آرریلدیسینی یادا سالیار.”

پلوتارکینگ بیان اتمگینه گـؤرأ، سونگرا اشکانی عسگرلر اشیگینی سیپـیریپ آیریپدیرلار ولین، اولارینگ اگنیندأکی و آطلارینداقی سووتلارینینگ گـﯚن شؤهلِسینه یالپیلدیسی روملارینگ گؤزنی غاپارا گتیریپدیر، اولارینگ حاونی باسیپدیر.

سـؤوش م.اؤنگ ۵۳نجی ییلینگ مای آییندا ینگیل یاراغلی اشکانی آطلی قشونینگ هجومی بیـلن باشلانیپدیر. اولارینگ یایلاری روملارینگ یایلاریندان حاص اوزاغا گیدیپدیر، پیکام آتماغا اوقیپلی بولانلاری اﯚچین غارشیداشلاریندان حاوپ آبانماز درجه ده اوزاقدا یرلشیپ، روملارینگ حاطارینی پایخینلاپدیرلار و غاریمغاتیم ادیپدیرلر. بو بارادا پلو­تارک یئنه شئیله یازغی غالدیریپدیر:

 دار یره غابالان روملار بیریبیری بیـلن چاقیشیپ، دوشمان طاراپیندان اورلان ضاربا چیدام ادیپ بیلمأن، آنگسات همده چالت اؤلومدن هلأک بولمان، ایسِم بد­نینه چومن پیکاملارینگ چکیپچیداردان چؤکـِدر آغیریسیندان یره باغیرتلاپ، تاولامتاولام بولوپ، ایکی یانا اورونیاردیلار، اؤزاؤزلرینی غینایاردیلار. پیکاملاری سوغروپ چیقارماغا عالاچسیز سینانیشیپ، چومن یریندن دؤویأردیلر، چأره سیز یاغدایدا باشلارینی یره غوییاردیلار.”

    پیکامچی آطلی قشون غارشیداشلاری نینگ حاطارلارینی  دارغادیپ، اولاری آلجیرانگنگیلیغا سالاندان سونگ، آغیر یاراغلی آطلی باریان عسگر­لره هجومه گچیپدیرلر. اولارینگ اوزین و آغیر نایزالاری کأحالاتلاردا ایکی روملی عسگرینگ ایچیندن بیربادا پارران گچیپدیر. سـؤوشینگ نتیجه سینده ینگیلمـِزک حاساپلانیان روم قشونی چیمپیتراق ادیلیپدیر. اولارینگ سرکر­دسی کراسوس بولسا اؤلدریلیپدیر،۱۰ مـنگ روملی عسگری اسیر آلینپدیر. شـول اسیرلر پارفیا(پار/اشکانی) دؤولتی نینگ بای ولایاتلاری نینگ بیری بولان مارغوشا (مارا) غورلوشیق ایشلرینده اولانماق اﯚچین ایبریلیپدیر. عالیملارینگ چاقلامالارینا گـؤرأ، “تاغتابازار” اطرابی نینگ چأکلریندأکی مشهور یرآستی شأهر بولان “ایکی دشیک” غاواغینداقی غورلوشیق ایشلرینده شـول اسیرلرینگ زأحمتیندن پیدالانیلان بولمالی.

   اشکانی سردارلای  روملارا غارشی سؤوشینگ ینگیش بیـلن تماملانجاقدیغینا شوبهه سیز اینانان بولسا گرک. سبـأبی شول واقت اشکانی پاتیـشـاسی “ورات” اوغلونی اؤیه ریپ، اولی طوی آلاداسی بیلن بولوپدیر. اورشونگ آیغیتلایجی گونلرینده اول ارمنستان دؤولتی نینگ شـول دؤویـردأکی پایتاغتی “آرتاگساتا” شأهرینده اؤز اؤغلونینگ، ارمنی پاتیـشـاسی “آرتابازینگ” اویاسی(عیال دوغانی) بیـلن دورموش تویونی توتوپدیر. دابارانیـنگ غیزان ماحالی قشونباشی بییک سـﯚرنینگ وپالی اگیندشی “سقیلاق” سرکرده گلیپ، آجاییپ ینگیـش بیلن طویه اﯚیشن مأره کأنی بووشلاپ، یئنگیش بیلن ورات پاتیشانی غوتلاپدیر. بو شاتلیقلی حابار دینگه اشکانی لاری دأل، ایسِم، ارمنیلری هم بگندیریپدیر. سبـأبی، روملار هم اشکانی هم- ده ارمنستان دؤولتلری اﯚچین دنگ درجه ده حاوپلی بأسدش و غاضاپلی دوشمان بولوپدیر.

آ. گلی

تاریخ عئلئملارئنگ کاندیداتی

*********************

پیدالانیلان چشمه لر:

  1. حسن پیرنییا. تاریخ ایران باستان. تهران. ۱۳۳۷
  2. تاریخ اشکانیان. ترجمه از روسی حسن کشاورز. تهران 1356.
  3. پیگالووسکایا و دیگران. تاریخ ایران تا قرن ۱۸. تهران نشر پیام
  4. پلو­تارک. تاریخ روم باستان. ترجمه فارسی
  5. بگنچ آتابایف. پارفیالی سرکرده. موغاللیملار غازتی. ۲۰۰۹نجی ییلینگ ۲۶نجی یانواری
  6. ویکی پدیا- ارکین اینترنت اینسکلوپدیا
برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن