تاریختاریخ قدیم و میانهتاریخیتحقیقیمقالاتهنری

قالی پازیریک و اهمیت تاریخی و هنری آن

قالی ای که در سال 1947 در محل “پازیریک تپۀ” آلتای کشف شده در روشن شدن برخی از نقاط تاریک تاریخ اتنیک ملی ملت تورکمن و نیز هنر قالیبافی کمک شایان توجه ای می کند.

در وسط قالی پازیريک ۲٤ گؤل مربع شکل نقش بسته است. این گلها به چهار ردیف شش تایی تقسیم شده اند. براساس منابع قدیم چینی، اغوزخان از نیاکان اولیه ترکمنها، در دوره ای که قالی پازیریک بافته شده، در منطقۀ پازیریک زندگی می کرده اند. در منابع تاریخی آمده است که اغوزخان صاحب شش پسر بوده که هر یک از آنها نیر بنوبه خود دارای چهار فرزند بوده اند. بنابراین باید فلسفه گنجانیده شدن 24 گل در قالی را در تعداد فرزندان و نوه های اغوزخان جستجو کرد. این گؤلها در هنر قالیبافی به گؤل های “تورکمنی” معروف بوده و شهرت جهانی دارند. در درون گؤلها با ظرافت خاصی تصوير “تیر و کمان” بافته شده است. نقش بستن تیر و کمان در قالی پازیریک دلالت به روح مبارزاتی و قدمت تورکمنها دارد.

در کتاب “اوغوزنامه” که در ادبیات مشرق زمین جای خاصی دارد، آمده است که اوغوزخان با درک اهمیت حیاتی برقراری اتحاد بین فرزندان خود و به قصد جلب توجه آنها به این امر مهم، کمان طلائی خود را به سه پسر ارشد و تیرهای نقره ای آنرا به سه پسر کوچک می سپارد. طبیعی است که کمان بدون تیر و تیر بدون کمان کاربردی نخواهد داشت.

در قالی پازیریک به غیر از گؤلهای یاد شده گؤلهای دیگری نیز بافته شدند که شکل گرگ های بالدار دارند. آوردن گرگ های بالدار در این قالی نیز برای خود فلسفه خاصی دارد. اوغوزهای قدیم گرگ را حیوانی مقدس می دانستند، در کتاب “اوغوز نامه” که در دوران باستان نوشته شده و سپس در قرن بیستم میلادی به خط اویغوری نسخه برداری شده، آمده است که مبارزات اوغوز خان توسط یك گرگ رهبری می شده است. ضرب المثلهای زیر که هنوز هم توسط تورکمنها نقل می شوند حکایت از معتقدات قدیمی این ملت دارد: “قورت گلدی، غوت گلدی”(گرگ با خود مژده آورد )، “غوردی گؤره نینگ یۆزی مبارک” ( نکوست آنکه چشمش به روی گرگ بیافتد) و نهادن اسامی چون قورت گلدی و قورت مئراد….

نقش بستن دو بال بر تن گرگ نیز باز فلسفه خود را دارد. اغوزها پرندگان را نیز در زمره حيوانات مقدس به حساب می آوردند. در “اوغوز نامه” همچنین آمده استکه اوغوز خان به هر يك از پسرانش یک پرنده شکاری به عنوان پرنده مقدس هدیه کرده است. این پرندگان عبارت بوده اند از : بۆرگۆت، لاچين، غئرغئ، اؤتۆلگی، شونقار و غارئچغای.

گنجاندن گؤلهای فوق در قالی که با الهام از معتقدات اوغوزها صورت گرفته است، مهارت هنری و روح خلاق زنان تورکمن را نشان می دهد.

علاوه بر گؤلهایی که بحث آنها رفت، تصوير 24 رأس گاو نر (اؤکۆز) نیز در قالی پازیریک نقش بسته است. مورخین معتقدند که نام اوغوز خان از اؤکۆز (گاو نر) مشتق شده است. در کتاب “اغوزنامه” نیز ابتدا تصویر  گاو نر ترسیم شده و سپس به نوشتن متن آن پرداخته شده است. تصویر 24 رأس گاو نری که در قالی بافته شده ریشۀ اتنیکی دارد.

 بنابر منابع تاریخی تورکمنهای اوغوز به ۲4 گروه تقسیم می شدند. به هر یک از این گروه ها نام یکی از نوه های اوغوزخان نهاده شده شده بود. از مطالعۀ گؤلهای منقش در قالی چنين استنباط می شود که گروه بندی بیست و چهار گانه فوق یا نشان دهنده تسلسل نسلهای اغوزخان بوده و یا در واقع ۲4 نوۀ اغوزخان بوده است. در دوران باستان، هنگامی که دختران و عروسان ترکمن تصاویر گاوهای نر را بر روی قالی نقش می کردند، خود نیز ابتکار عمل بخرج داده و نقش نویی می آفریدند.

گؤلهای منقش به گرگهای بالدار و تیر و کمان در قالی پازیریک مرتب تکرار می شوند. در فواصل این گؤلها گؤلهای دیگری که با تصاویر اسبها و اسب سواران نقش بسته اند نیز جلب توجه می کنند. این تصاویر حرکات گوناگون رزم را نشان میدهند. نوع زین و دیگر وسایل اسب، روپوش و عرقگير، طرز گره خوردن انتهای دم اسبها، با شیوه پرورش و نگهداری امروزین اسبهای تورکمنی مطابقت دارد. طرح اسبها و اسب سواران با ویژگیهای یاد شده بعدها توسط تورکمنهای سلجوقی در هنر سفال سازی بکار گرفته شده است. شایان ذکر است که در همان مکانی که قالی پازیریک کشف شده، اسب مومیایی شده نیز از یخبندان کشف میشود که گؤلهای بکار رفته در روپوش قالی و نمد آن با نقش و نگارهای امروزین قالی تورکمنی مشابهت دارد.

و. کوالفسکی اسب شناس و تاریخدان معروف بدنبال مطالعات تطبیقی دقیق در اطراف اسب مزبور به این نتیجه می رسد که ” این اسب اجداد کنونی اسبهای کنونی تورکمنی محسوب می شود.” شباهت اسبهای منقش در قالی پازیریک با اسبهای مومیایی شده و اسبهای کنونی غیر قابل انکار است.

قالی پازیریک که سرچشمه هنر قالیبافی مدرن محسوب می شود، اکنون در موزۀ “ارمیتاژ” لنینگراد (پتربورگ) نگهداری می شود.

این قالی چندان بزرگ نیست؛ عرض آن برابر 80سانتی متر و طول آن بالغ بر ۲ متر می شود. تعداد گره های بسته شده در این قالی هر تماشاگری را به حیرت وا میدارد. یک میلیون و دویست و پنجاه هزار گره در سطح کوچك قالی پازیریک وجود دارد.

ما نیز به سهم خود باید اضافه کنیم که این قالی بمثابۀ آرم تاریخی۔ اتنیکی بافته شده و چون شئی مقدس از آن حراست بعمل آمده است. قالی پازیریک هنوز تمامی “اسرار” نهان در خود را فاش نکرده است. از خلال هزاران گرۀ قالی پازیريک، روح خلاق و هنر ظریف زنان تورکمن در دوران باستان، در وجود گؤلها و نقش و نگارهای چون ترنم ترانه ای بگوش می رسد.

به امید روزی که این میراث ملی به خانه و کاشانه خود یعنی موزه ملی دولت تورکمنستان بازگردانده شود.

برگرفته از نشریه “تورکمنستان ایران” ارگان کانون- فرهنگی- سیاسی خلق تورکمن. شماره 4 (با کمی تغییرات)

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن