تاریخیتورکمن صحرامقالاتملی

سخنی با انکار کنندگان اعلام جمهوری تورکمنستان جنوبی 1924

بمناسبت نشر دیدگاه در وبلاگ گفتمان ترکمن

«ای حقارت بیلن باقان بیزلره

مجاز بیلیپ منکر بولما سؤزلره» (مختومقلی)

                                         

در رابطه با مسئلۀ اعلام جمهوری در تورکمن صحرا بسال 1924 تاکنون مقالات متعددی نگاشته شده است و بویژه با انتشار کتاب “همت آتایف” و سپس با تلاش فراوانم دستیابی به کتاب منبع “در جلگه گرگان” اثر بریوزکین، کمیسر بلشویک از تاشکنت که خود در کومیش دفه شاهد عینی وقایع آن سالها بوده است، مسئله برقراری جمهوری و انتخاب عثمان آخون بریاست جمهوری بوضوح نشان داده می شود و مهمتر از همه نماینده کمیساریای امورخارجه دولت بلشویکی روسیه در تهران (وزارت خارجه دولت شوروی) بنام “گرمان” طی تلگرامی مسئله برقراری جمهوری در تورکمن صحرا را به مقامات مسکو خبر می دهد. فاکت دقیق تر را مخبر سفارت بریتانیا در استراباد که انگلستان قاعدتا نمی توانست با برقراری جمهوری از نوع سوسیالیستی در تورکمن صحرا موافق باشدیعنی مقصودلو ملقب به وکیل الدوله در یکی از اخبار خود به کنسولگری بریتانیا در رشت مسئله اعلام جمهوری در تورکمن صحرا را که توسط سران جنبش طی تلگرافی به تهران خبر داده اند را بوضوح منعکس می کند. علاوه بر آن در خاطرات یاشولی هایی که با آنها مصاحبه کرده ام دقیقا بخاطر می آوردند که بعداز اعلام جمهوری و انتخاب عثمان آخون، وی را طبق سنتی که از زمان قدیم بجا مانده بود یعنی شخص برگزیده را سوار بر نمد یا قالی بر دوش می گیرند و چهار گوشۀ قالی را چهار رهبر از طایفه برجسته در دست می گیرد- بدین ترتیب عثمان آخون را سه بار دور میل گنبدقابوس گرداندند.

مسئله اعلام نظام جمهوریت بعداز جنبش مشروطه خواهی در مشرق زمین در کشورهای تحت سلطه دیکتاتورهای ظالمی چون سلطان عبدالحمید عثمانی، تزار نیکولای دوم در روسیه و ایران استبداد قاجاری، امری بالنده و پیشرو محسوب می شود. در این مقطع جمهوری هایی در همسایگی ایران ایجاد می شود، جمهوری تورکیه مدرن (29 اکتبر 1923 برهبری آتاتورک)، جمهوری شوروی سوسیالیستی در روسیه (و بالطبع در تورکمنستان) بهیمن سبب انقلابیون ایران همانند میرزا کوچک خان جنگلی در گیلان، شیخ محمد خیابانی در تبریز و کلنل محمدتقی خان پسیان در خراسان و عثمان در تورکمن صحرا علیه نظام استبداد پادشاهی قیام کرده خواهان نظام جمهوری می شوند، حتی خود رضاخان برای پاشیدن گرد و خاک بر چشم توده ها در ابتدا خود را جمهوری خواه اعلام می کند- که البته بعداز گذشتن خرش از پل ماسک از چهره اش بر میدارد.

حالا جالب است این قلم بدستان در وبلاگ “گفتمان ترکمن” برای وقایع جمهوریخواهی در مناطق بالا حرفی ندارند ولی وقتی نوبت به تورکمن صحرا می رسد، دوپا را در یک کفش کرده می گویند: نخیر همچه چیزی در تورکمن صحرا رخ نداده است. به نظر بنده علت سماجت آنها به عدم اقرار مسئله جمهوری تورکمن صحرا را در رابطه با اختلاف عثمان آخون و رجب آخون دید. (این مسئله مورد بحث طولانی در بین فعالین سیاسی را با خود آورد) ما در زیر سعی می کنیم با تکیه بر برخی اسناد و مدارک تاریخی این مسئله را روشن نمائیم: 

       مسئلۀ اعلام جمهوری مستقل بحدی خواب از دیدگان سران حاکمان تهران و حکام محلی برگرفته بود که آنرا مؤتمن الملک حاکم استراباد بصورت تلگراف رمز و سری به تهران مخابره می کند، چرا بصورت رمز، بخاطر ترس و احتیاط تا مبادا اگر بصورت معمولی تلگراف شود، آنرا دوستان تورکمن در تلگرافخانه شهر به سران جنبش برساند. خوشبختانه اصل این تلگراف را از آرشیو رسمی دولت ایران پیدا کردم و در اینجا ارائه می کنم:

                                                                                   سند 1

تلگراف رمز از استراباد به تهران

موضوع: اعلان استقلال صحرای ترکمن

                                              منبع: مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران

  در اینجا نگاهی به کارنامۀ جناب رجب آخون در رابطه با جنبش جمهوریخواهی مختصرا اشاره می کنیم، چرا مختصرا، بخاطر اینکه اگر بخواهیم به تمامی ارتباطات تجاری و مالی آخون با تاجران انزلی و استراباد بپردازیم سخن بدارازا خواهد کشید.

در روزهایی که قشون تا دندان مسلح زاهدی از بندرگز شروع به حرکت بسوی کومیش کرد، رجب آخون با فرستادن سوار و ارسال این پیام که ما با این حرکت مخالفیم و برای اینکه طایفه ما آسیبی نبیند اجازه بدهید تا به بندرگز و آنطرف کوچ کنیم- که با عکس العمل شدید تورکمن ها روبرو شده رجب آخون را عامل دو دستگی می خوانند و به وی شدیدا اخطار می کنند که دست از اینکار بکشد:

                                                                                         سند 2

پنجشنبه. 10 مهر 1303/2 اکتبر 1924

نامه رجب آخوند به کارگزاری بندرجز

 کارگزار بندرجز به اطلاع وزارت جنگ رساند که رجب آخوند با ارسال نامه ای به او اطاعت خود را از دولت ایران اعلام کرده است. وی افزود که این ابراز اطاعت تا انداز های مفید است. رجب آخوند در عملیاتی که عثمان آخوند مرتکب شده شرکت نداشته، با این حال وضعیت فعلی صحرا طوری است که هر آینه به اسرع اوقات جلوگیری نشود اولیای محترم دولت در آتیه دچار بسی مشکلات خواهند گردید.

موضوع از طریق وزارت جنگ به اطلاع وزارت امور خارجه رسید تا پیگیری کند.

                                                                                   سند 3

چهارشنبه. 7 مرداد 1304/29 ژوئیه 1925

 درخواست تأمین توسط رجب آخوند

 حاجی رجب آخوند، از قضات مشهور ترکمن و از طایفه قرنجیک، با نگاشتن نامه ای خطاب به حاکم استرآباد برای طایفه اش تقاضای تأمین کرد. حاکم استرآباد به او پیشنهاد کرد طایفه قرنجیک به حدود بندرجز یا استرآباد نقل مکان کند تا هنگام هجمه به ترکمنها در امان باشد. ترکمنها که از قصد حاجی رجب آخوند مطلع شدند تهدیدکردند هر طایفه ای نقل مکان نماید از هستی ساقط خواهد شد.

رضا خان پس از اطلاع از این نامه از فرمانده تیپ شمال خواست تمام طوایف طرفداردولت در ترکمنصحرا شناسایی شوند تا هنگام درگیری های آتی مصون باشند.

————————————————————————————————–

ملاعبدالغفور آهنگری در کتاب “ترکمنلر تاریخی” اشاره می کند که بنابه دستور رجب آخون بر سر خانه ها بیدق سفید افراشته شد. (به علامت تسلیم)

—————————————————————————————————

رجب آخون پس از سقوط جمهوری و شکست قیامیون جزو اولین کسانی بود که به پیروزی قشون را به تهران و مجلس شورا تبریک گفت.

                                                                             سند 4

تلگراف از استرآباد

نمره قبض 2996 نمره تلگراف 59

تاریخ وصول 1304/8/10

مقام منیع ریاست عالیه حکومت ایران دامت عظمته.

نفرات ملت استرآباد در تلگرافخانه حاضر، مراتب تبریک را در طبق دعا نهاده بطرف آن مقام منیع ایثار می نماید. نمره 6

کمیسیون مختلط نهضت ملی استرآباد

 تلگراف از استرآباد

تاریخ وصول 16/ آبان 1304

خاکپای مبارک بندگان اعلیحضرت اقدس پهلوی ارواحنا فداه

این دعاگوی دوام عظمت و شوکت و اقتدار بندگان اقدس و تمام قضات و پیشوایان و رؤسای و ریش سفیدان کلیه طوایف تراکمه با کمال ظراعت و طوق رقیت و عبودیت بگردن فدویت انداخته پس از ایثار ادعیه خیریه خود بوجود مقدس آن یگانه حیات بخش ملت و مملکت ایران از صمیم قلب تبریکات عبیدانه خودمان از فتح و پیروزی قشون نیرومند سلحشور و فداکار دولت پهلوی ..عرض تقدیم داشته… اعلیحضرتا تمام طوایف ترکمن جز اقدست سلطان و چاکری و دعاگویی را بدرگاه با عظمت و جلالت خود پذیرفته و در آن آستان قدس به پایان افتخار ابدی مرحمت فرمایئد.

دعاگوی دوام دولت پهلوی

قاضی القضات

رجب آخوند

———————————————————————————————————–

بخاطر این خوشخدمتی ها بود که رجب آخون توسط سرهنگ زاهدی بعنوان وکیل انتصابی تورکمن ها انتصاب و به مجلس موسسان تهران اعزام می شود تا سقوط رژیم تورکی قاجار توسط دولت کودتایی انگلیسی رضاخان را تأئید و پادشاهی وی را تبریک بگوید.

                                                                                 سند 5

جمعه

29 آبان 1304/20 نوامبر 1925

 نمایندگان ترکمنها در مجلس مؤسسان

 فرمانده تیپ شمال به وزارت جنگ خبر داد که حاجی رجب آخوند، قاضی القضات تراکمه و آناجان آخوند نمایندگان ترکمنها در مجلس مؤسسان هستند. وی افزود آنها را با کشتی راهی کردم، اعتبارنامه هایشان هم بعداً ارسال میگردد.

 ———————————————————————–

البته این خوشخدمتی خالی از لطف نبود و پاداشی اش انتصاب قاضی القضاتی کل تراکمه به وی توسط دفتر شاهنشاهی بود.

                                                                                      سند 6

تصویر حکم قاضی القضاتی رجب آخون توسط دفتر رضاشاه

«با تأئیدات خداوند متعال. پهلوی شاهنشاه ایران. نظر بمراتب خدماتى كه در طريق دولتخواهى از رجب آخوند مشهود گرديده براى مزيد مفاخرت، مشاراليه را بصدور اين فرمان همايون بسمت قاضى القضاه طوايف تراكمه سرافراز و قرين امتنان فرموديم كه اميدوار بوده و از هر حيث مفتخر و مستظهر باشد.               بتاريخ دوازدهم دی يكهزار و سيصد و پنج شمسى

در پشت این فرمان نوشته شده:: در سمت راست اثر مهر با تصویر شیر و خورشید و تاج و در زیر آن دفتر مخصوص شاهنشاهی  تاریخ 25 آذر 1304  وشماره 12596 در روبرو: دفتر مخصوص وزارت دربار شاهنشاهی شماره 3097‏

———————————————————————————————————-

و در آخر هنگامی که حکم اعدام غیابی عثمان توسط رضاشاه صادر شد، رجب آخون در کنار اشغالگران سرزمین اش، در کنار زاهدی به تصویر می افتد.

                                                                          سند 7

عکس رجب آخون در کنار زاهدی

كوميش دفـأنى باسيپ آلان ژنرال زاهـدى(اورتاداقى)، يانيندا رجب آخون،

زاهـدىنينگ آرقاسيندا(چپدأكى) آتاحاجى خوزين. صورات آتاحاجى نينگ اؤيونده آلنيـپدير.

(عکس از آلبوم عکاس رضاشاه خادم)

آرنه گلی

محقق. مدیر مرکز مطالعات تورکمن

سوئد. 24 مه 2021/3 خرداد 1400

منابع:

1-هدایت الله بهبودی. روزشمار تاریخ معاصر ایران. موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. جلد سوم.

2- همت آتایف. جنبش رهایی بخش ترکمن های ایران.

3- مخابرات استراباد. مقصودلو. ج. د.م. نشر تاریخ ایران

4- آرشیو مرکز اسناد و مطالعات. کتابخانه ملی ایران. مخزن اسناد و روزنامه ها.

5- آرشیو شخصی و مصاحبه های نویسنده

6- تورکمن صحراسی. بقلم همین نویسنده. چاپ اینترنتی.

 

 

 

 

 

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن