از خاطرات و تجربیات دیگرانتاریخیتحقیقیتورکمنستانمقالاتملی - اجتماعی

حان یمودسکی و تورکمن «آنگ-بیلم اؤیی»

تورکمنی اؤورنیش مرکز- حان یمودسکی نینگ گچن عصرینگ باشلارئندا تورکمن بالالارئنی بیلملی و سوادلی اتمک اوغرونداقی آلاداسئنی یادلاماق بیلن بیر گزک اونونگ بیترن بو انسانپرور تقلاسی نئنگ اؤنگونده باش اگیأریس.

موُسکوادا اوُقاماق اۆچین اوغلانلارئ یئغناماق آصلا آنگسات دألدی. غالئبرسه-ده، چاغالئقدان تۆرکمن چاغالارئنا: “بیر روس  گؤردۆنگمی- غاچ!”دین ناقئل اوُرناشئپدئ. شوُل دؤوۆرده تۆرکمن چاغالارئنئ آتیستلره و کافرلارا اؤوۆرمک اۆچین مکدپلر آچئلدئ دیین پیکیر باردئ. چاغالار اؤیلریندن اوزاغا گیتمأندیلر.

1924نجی یئلئنگ 7-نجی آوگوستئندا دیرکتوُر—ن.ن.یوُمودسکی موُسکوا گیدیأر و 14-نجی آوگوستئنداقئ ایکینجی نومر دکومنتده یوُمودسکی شئیله دییپدیر:

“تۆرکمن حالق بیلیم اؤیی.. شوُل گۆن کارزینکین لرینگ اؤنگکی مۆلکۆنه بارئپ، تۆرکمن بیلیم اؤیۆنینگ روغصات آچارئنئ آلدئم“.

   نیکولای یوُموتسکی نینگ تۆرکمن بالالارئ نئنگ یوُقارئ بیلیم آلماقدا بیتیرن حئزماتلارئنا سئن!

«تۆرکمن بیلیم اؤیۆنینگ» دؤره ییش تارئخئ

سوُوت-شوروی حأکیمیتینینگ ایلکینجی گۆنلریندن باشلاپ، شوُل واغت روسسیانئنگ بیر بؤلگی بوُلان تۆرکمن رسپوبلیکاسئ روسلاردان، اوکرایین لاردن، بلاروسلاردان قارض غاللا توُخوم آلئپ، اوُبا حوُجالئغئ تحنیکاسئ انجاملار و حۆنأرلی ایشگأرلر گتیریپ باشلادئ. تۆرکمنیستان رسپوبلیکاسئنئ اؤسدۆرمأگه اوقئپلئ اسپسیالیستلر گرگدی. اوُ یئللار غاتئ قئن یئللاردئ. باسماچی سبأپلی دؤرأن تالانگچئلئق، اوُت برمه لر، ویران اتمه لر، اقتصادئیتی حاصام توُزدورئپدئ. یؤنه شوُل دؤوۆرده رسپوبلیکادا عاجایئپ ائقبالئ بوُلان بیر آدام باردئ – اوُلام نیکوُلای نیکوُلایویچ یوُمودسکی. اوُنونگ قاقاسئ قیات حان، یوُمود تایپاسئ نئنگ بیر بؤلگی نینگ باشتوتانئدئ.

1917نجی یئلئنگ اوُکتیابر آیئندا پاتئشا غوُشونئ نئنگ پوُلکوُونیگی- سرهنگی- ن.یوُمودسکی اکتبر انقلابئ نئنگ تاراپئنا گچیأر. اوُل المئداما حالقئنگ آنگ-بیلیمی نینگ حم دورموشئ نئنگ اؤسمگینی ماقصات ادینیأردی. اوُل یاش رسپوبلیکانئنگ یاقئن واغتدا سوُواتلئ آداملارا مأتأچ بوُلجاقدئغئنا ائنانیاردئ. تۆرکمن چاغالارئ اۆچین غئسغا واغتدا بیلیم مرکزینی دؤرِتمک ایسلدی، یؤنه رسپوبلیکاداقئ یاغدای غاتئ قئندئ و مۆمکینچیلیک حم یوُقدئ. سوُنگرا: بیلیم برمک اۆچین بیر توُپار اوغلانئ داشارئ یوردا آلئپ گیتمک دیین پیکیر اوُندا دؤردی. 1924-نجی یئلئنگ یازئندا نیکوُلای نیکوُلایویچ، سوُوت لیدری ی. استالینه بو تکلیبی مألیم اتمک اۆچین موُسکوا گیتدی. یؤنه استالین بو سوُراغئ حاس آنگسات چؤزدی: “—نأمه اۆچین داشارئ یوردا گیتملی؟ موُسکوانئنگ غوُلایئندا “سربریانئ بوُردا” دیین یرده کارزینکین لرینگ اؤنگکی مۆلکینی سیزه تاپارئس” دییدی. (تۆرکمنیستاندان پاغتا سؤوداسئنئ ادنلیگی اۆچین یوُمودسکی، کارزینکینی تانایاردئ)

یوُمودسکی شوُل بیلیم اؤیۆنینگ دیرکتوُرلئغئنا بللنمگی حاقداقئ آرشیو دوُکومنتی:

«Туркменский Народный Дом просвещения. Приказ N1. Согласно постановлению ПредТУРЦИКа, распоряжением Наркомпроса Туркменреспублики от 1 августа 1924 года я назначен заведующим Народным Домом просвещения. Н. Н. Йомудский».

“Türkmen halk bilim öýi. N1 sargyt Predturtsikiň kararyna görä, 1924-nji ýylyň 1-nji awgustynda Türkmen Respublikasynyň Halk bilim komissarlygynyň buýrugy bilen meni Halk bilim öýüniň başlygy edip bellediler. N. N. Ýomudskiý”.

موُسکوادا اوُقاماق اۆچین اوغلانلارئ یئغناماق آصلا آنگسات دألدی. غالئبرسه-ده، چاغالئقدان تۆرکمن چاغالارئنا: “بیر روس  گؤردۆنگمی- غاچ!”دین ناقئل اوُرناشئپدئ. شوُل دؤوۆرده تۆرکمن چاغالارئنئ آتیستلره و کافرلارا اؤوۆرمک اۆچین مکدپلر آچئلدئ دیین پیکیر باردئ. چاغالار اؤیلریندن اوزاغا گیتمأندیلر.

1924نجی یئلئنگ 7-نجی آوگوستئندا دیرکتوُر—ن.ن.یوُمودسکی موُسگوا گیدیأر و 14-نجی آوگوستئنداقئ ایکینجی نومر دکومنتده یوُمودسکی شئیله دییپدیر:

“تۆرکمن حالق بیلیم اؤیی.. شوُل گۆن کارزینکین لرینگ اؤنگکی مۆلکۆنه بارئپ، تۆرکمن بیلیم اؤیۆنینگ روغصات آچارئنئ آلدئم“.

   ایلکینجی گلن توُپاردان 8-سی، 10 بیلن 18 یاش آرالئغئنداقئ اوغلانلاردئ، یؤنه اوُلارئنگ همه سی دیین یالئ ن.ن. یوُمودسکی نینگ آتا مکانئ چلکن شأحریندن دی. اوُل یردأکی آداملار نیکوُلای نیکوُلایویجی تانایاردئ شوُنگا غارامازدان یوُمودسکی، چاغالارئنئ موُسکوا اوُقاماغا ایبرمأگه آتالارئنئ ائرماغئ غاتئ قئنچئلئق بیلن باشاردئ. اوُلارئنگ  کؤپۆسی  کؤپ ماشغالالئ یا-دا یتیم چاغالاردئ. جمعی 200 تؤوره گی ییگیت یئغناندئ.

“تۆرکمن بیلیم اؤیی” مکدبینده دؤرت کلاس باردئ. ایلکینجی ایکی (کیچی) حرسینده 35 اوُقووچئ، اولولارئندا 15-20 اوُقووچئ باردئ. گلن ییگیتلر 47 اوُتاغلئ و اوُنگایسئز بنالارئ بوُلان اؤنگکی ایکی غاتلئ أگیرت اولئ جایدا یرلشدیریلدی. بیرینجی غاتدا کلاس اوُتاغلارئ، مۆدیر، موغاللئم اوُتاغئ، آشحانا و ناحارحانا باردئ. ایکینجی غاتدا اوُقووچئلارئنگ یاتئلیان اوُتاغلارئ، کیتاپحاناسئ، اوُقالیان اوُتاغ و لوقمانلار اوُتاغئ باردئ. ن. ن. یوُمودسکی ایلکیباشدا ییگیتلره غاتئ قئن بوُلجاقدئغئنئ بیلیأردی. اوُلار اۆچین بار زات نأتانئش، اۆیتگشیک، تأزه و کأته غوُرقونچدئ – طبیغات، یاشایئش جایئ، ایمیت و گییم. “عاداتئ بوُلمادئق ایمیت، حامّام، سابئن، دۆشک یوُرغان” دییپ، آکادمیک سارئ قارانوُف یاتلادئ:—“روحئ تایدان اۆیتگمگیمیزه فیزیک و جغرافیا ساپاقلارئندا دۆنیأنینگ غورلوشئ بیلن تانئشلئغئ آنگلاتماق سبأپ بوُلدئ. موغاللئملار تأزه آچئشلار اتمأگه سئنانئشیاردئلار…”. ایلکیبادا اوُبا آداملارئ بیلن غاتناشئقلار غاتئ قئندئ. غالئبرسه-ده، پراووُسلاو- مسیحی کلیسانینگ پروُپاگانداسئ—مسلمان-مسیحی جدلی… اوُبالئلارئنگ آراسئندا نأگیللیگینگ دؤره مگینه سبأپ بوُلدئ. مکدبه هۆجۆملر ادیلدی… یوُمودسکی شوُل واغت یوُقدئ، یؤنه غایدئپ گلیپ، پاراحاتچئلئغئ دیکلتمگی باشاردئ. سوُنگ بوُلسا کم-کمدن بار زات غوُوولاشدئ، تانئش و دۆشنۆکلی بوُلدئ.

یازلئ مامدوُف شیله یاتلادئ: “مکدپده بیزی اوزاق واغتلاپ یاقجاق بوُلدولار، کیم آللاحا ائنانماسا، دوشمان، اساسانام روسلارا دوشمان دییأردیلر. اۆستِسینه اوُقوچئلارئنگ آراسئندا-دا پاراحات یوُقدئ؟ گلنیمیزدن کأن واغت گچمأنکأ تکلر بیلن حوُرزمیلرینگ آراسئندا اورش باشلاندئ. دیرکتوُر اوُنئ چالت سؤندۆردی. ایکی گۆندن سوُنگ، اوُنونگ یوُق یرینده مارئ اترابئندان یانگئ گلن چاغالار آشغاباتلئلار بیلن جدللشدی، مارئدان گلن 12 سانئ کیچیجیک تۆرکمن چاغا غوُرقوپ غاچدئ. ایزئنا گتیردیلر، بو سوُنگقئ چاقنئشئقلاردئ.  غالئبرسه-ده، ایندی بیزینگ آلادامئز اساسان روسلار بیلن غاتناشماقدئ. ن.ن.یوُمودسکی تۆرکمن بوُلسادا، یرلی موسولمانلارا آز منگزه یأردی. تۆرکمنلر تیز واغتدان اوُبالئلار بیلن دوُستلاشدئلار. بیللیکده  کؤملک و میوه یئغناماق اۆچین توُقایا گیتدیک، بیله اوُقادئق، کیتاپ اوُقادئق، والیبال اوُینادئق. ن. ن. یوُمودسکی عباداتحانا اۆچین اولئ زالئ آجایئپ صوراتلار بیلن بوُیاتدئردئ. بو اولئ زال بیزینگ اۆچین کلوب بوُلوپ حئزمات اتدی، لکسیالار-سخنرانی لار، یئغناقلار گچیریلدی و بو یرده تئاتر اوُینالدئ“.

مکدپده بیلیمینگ أحلی پروُسسی آ.س. ماکارنکوُ-نئنگ یؤره لگِلرینه اساسلاندئ و کم-کمدن دوُستلوق توُپارئ دؤرِدیلدی، بو یرده اساسئ دۆزگۆن دوُستونگئزا حوُرمات غوُیولماقدئ. ادیلملی  کؤپ زات باردئ. تۆرکمن بیلیم اؤیۆنینگ اؤز الکتریک مرکزی باردئ، بو یرده اساسئ الکتریکچیدن باشغا-دا اوُقوچئلار حم ایشلیأردی.  کؤپلر باغدا، آلما باغئندا، اؤز دورالغاسئندا ایشلدیلر، آطلارئ دوُلاندئریاردئلار، حامّامئ آراسسالایاردئلار، آشحاناداقئ آشپزلره  کؤمک ادیأردیلر. دیرکتوُرئنگ اوغلئ “غاراش نیکوُلایویچ یوُمودسکی” مکدپ حوُولوسئندا غویئ بوراولاندئ و حک داشلارئندان آجایئپ سوو ایچیلدی. گلن ییگیتلر دۆرلی گیردجیلی ماشغالالارداندئ، کأبیرلری نینگ اؤز پولئ باردئ، یؤنه  کؤمِگه غاراشیان یتیملر حم باردئ. سوُنگ بوُلسا مکدبینگ مۆدیری نینگ تکلیبی بیلن عیدنیازوُف (گلجککی آکادمیک-شیمی) یتیملرینگ زأحمت توُپارئنئ غورادئ. توُپار مکدپ و اوُنونگ تؤوِرگینی آراسسالاماق، اوُدون تاییارلاماق، باغدا ایشلمک و ش.م. اۆچین دۆرلی تابشئرئقلارئ یرینه یتیریأردی. بولارا حاق تؤلنیاردی. “مکدپ اوُقووچئلارئنا مادّئ غوُلداو غوُوئ غورالدئ. گه ییندیک، آیاقغاپ گیدیک: غئشدا – یئلئ پالتوُ،  کؤینک، آیاقغاپ، سۆتۆکلی شلیاپالار(غولاقجئن—آ.گ) و ش.م دییپ آیت نیازوُویچ نیازوُف یادلایار. بیزی غاتئ غوُوئ ایمیتلندیردیلر، اساسانام اؤز  گؤک اؤنۆملریمیز و میوه لریمیز بار”. مکدپده تگه لک—گرام-پلاستینکلار باردئ: آیدئم-ساز، کُر. بالایکا، ماندوُلین، گیتارا چالدئلار. انقلاپ آیدئملارئنئ اؤورندیلر و آیدئم آیتدئلار، روس و سوُوت شاحئرلارئ نئنگ غوُشغولارئنئ اوُقادئلار، حر دۆرلی گزلِنچ و عئلمئ گزلنچ غورادئلار. اوُبا آداملارئ بیلن بیللیکده کلوبدا تئاتر اوُینادئلار، تانسلار غورادئلار،  کؤمِلک و میوه لر اۆچین توُقایا گیتدیلر، بیللیکده کیتاپ اوُقایاردئلار و اؤورنیأردیلر، کأته قئن دورموشئندا اوُبانئنگ یاشایجئلارئنا  کؤمک ادیأردیلر.

دیرکتوُر نیکوُلای نیکوُلایویچ یوُمودسکی عؤمرۆنینگ سوُنگقئ گۆنلرینه چنلی موغاللئملارئ— روس ادبیاتئنئنگ موغاللئمئ غ.م. فلدمان، تاریخ موغاللئمئ و.آ. املیانوُوا و باشغالارئ و اوُقوچئلارئ یاتلایاردئ دییپ ن.ن.یوُمودسکی نینگ غئزئ دسته-گۆل تایچانحانوُوا اولئ مأحیر بیلن آیتدئ. موغاللئملار چاغالارئ قئن گلجک دورموشا، دؤره دیجیلیک ایشه و بللنن ایشه بیپروای غارامازلئق اۆچین تاییارلادئلار…

1929نجئ یئلدا غاراشئلمادئق یاغدایدا بوُلدئ.

 1929-نجئ یئلئنگ 12-نجی فورالئندا، آغشاملئق ناحارئندان سوُنگ همه لر بوُش و راحات اوُتاغلارا دارغادئلار، تۆسسه ائسئ … اوُت اوللاقان بنانئنگ  کؤپ اوُتاغلارئنئ غورشاپ آلدئ. جایئنگ أحلی یاشایجئلارئ، اوُبا آداملارئ ائلغاپ گلدیلر. الیندأکی سریشدلر یتمزچیلیک ادیأردی، غاحار بیلن حیچ زات ادیپ بیلمدیلر و … اوُقووچئلار آشغابات شأحرینه آلنئپ گیدیلدی. اۆچۆنجی کلاس اوُقووچئلار ژوئن آیئنا چنلی اوُقادئلار. سونگ کأبیری آشغابات، کأبیری داشکنده ایبریلدی.

1929نجئ یئلئنگ 9-نجئ جولائندا تۆرکمنستان س س ر-ی نئنگ بیلیم بوُیونچا حالق کوُمیسسارلئغئ نئنگ تأزه قارارئ جار ادیلدی. اوندا شئیله دییلیأر:

 “موُسکوانئنگ غوُلایئنداقئ آنگ-بیلیم اؤیۆنده حالق بیلیم  کوُمیسسارلئغئ نئنگ  کوُللژی- کالج نینگ اوُزالقئ قارارئنئ یاتئرماق بیلن، موُسکوانئنگ غوُلایئنداقئ آنگ-بیلم اؤیی بیر توُپار تۆرکمن ایشچیلر فاکولتتینه اۆیتگدیلیأر”.

تۆرکمن آنگ-بیلم اؤیی یاپئلانسوُنگ، اوُبا بیرنمه آسودا بوُلدئ، یؤنه تۆرکمن ایشچیلر فاکولتتی غالئپ، دوُستلوق ساقلاندئ. واغت گچدی. کأمیللیک یاشئنا یتن تۆرکمن آنگ-بیلم اؤیی نینگ اوُقووچئلارئ اوقوولارئنئ یوردونگ دۆرلی اونیورسیتتلرینده دوُوام اتدیردی. یازلئ مامدوُف اپیدمیوُلوگ بوُلدئ، آنقار تایلیویچ تایلییف  کؤپ یئللاپ تۆرکمنیستاندا یوُللار غوروپ، آوتوُولاغ ترانسپوُرت مینیسترلیگینه یوُلباشچئلئق اتدی، سارئ قارانوُف ایلکینجی اوُفتالموُلوک— گؤز دوُکتوُرئ بوُلوپ، اوُردیناری لوقماندان لوقمانچئلئق آکادمیگینه گچیپ، مۆنگلرچه واطانداشئ تراحوُما و گلاو کوُمادان-  کؤرلۆکدن حالاص اتدی. ” تۆرکمن آنگ-بیلم اؤیی” نینگ مۆدیری نینگ اوغلئ، قاراش نیکوُلایویچ یوُمودسکی حیدروُلوگیک انجینیری-گئوُلوگیا و سوو دوُلاندئرئش  گؤزلگلرینده مؤحۆم روُل اوُینان ایلکینجی تۆرکمن گئوُلوگئدئر. تۆرکمنیستاندا ایلکینجی آکادمیک-فیلوُسوُف، اؤنگکی یتیم چاغا گلدی اوُرازوُویچ چارئیف و مظفر مایدوُویچ دانشور میللی صوراتکش تۆرکمن س س ر-ی نینگ آبرایلئ سونغات ایشگأری بوُلدئ. عیدنیازوُویچ نیازوُف مشهور شیمی عالئمئ بوُلدئ. آکادمیک نیازوُف عئلمئ ایشگأرلری تاییارلاماق اۆچین  کؤپ تاغاللا اتدی.

چشمه:

https://nashenasledie.livejournal.com/4693699.html

مقالانی روسچادان تۆرکمنچا اؤویرن و صوراتلار بیلن بزأن:

تاریخ عئلئملارئنگ کاندیدانی، تۆرکمنی اؤورنیش مرکزینگ مدیری

آرنه گلی

سوئد. 26 دسامبر 2020

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن