از خاطرات و تجربیات دیگرانزبانزنانمقالات

تورکمن دیلی و گرامرینه صرف ادیلن بیر عمر یا-دا پروفسور پیغام عاظیمی یاتلاپ!

تورکمِنیستانئنگ عئلملار آکادمیاسئ نئنگ آکادمیگی، فیلوُلوگیا علملارئنئنگ دوُکتوُرئ، پروُفِسسوُر پیغام عظیموف، تورکمِنیستانئنگ عئلمدا آت غازانان ایشگأری. اوُل 1915-نجی یئلدا چأرجِو اوُبلاستئ نئنگ “صایات” رایوُنئ نئنگ “چوُودور” اوُباسئندا غارئپ دایحان ماشغالاسئندا دوغولیار.

اوُنونگ، چاغالئق یئللارئ آغئر گچیأر. یاشلئق یئللارئندا بایلارئنگ غاپئسئندا باتراق بوُلوپ گزیأر.

تورکمِنیستاندا سوُوِت حأکیمیِتی بِرقارار اِدیلِندِن سوُنگ، سوُوِت مِکدِبینده اوُقاپ باشلایار. اوُل اؤز اوُبالارئنداقئ مِکدِبی غوتاراندان سوُنگ، 1929-1931-نجی یئللاردا چأرجِودأکی پِداگوگیک تحنیکومدا اوُقایار.

1931-1933-نجی یئللار آرالئغئندا اوُل اوُبادا موغاللئمچئلئق اِدیأر،  کوُمسوُموُل ایشینده ایشلِیأر. 1933-نجی یئلدا پئغام عظیموف آشغابات دؤولِت پِداگوگیک اینستیتوتئ نئنگ دیل و اِدِبیات فاکولتِتینه اوُقووا گیریپ، 1937-نجی یئلدا اوُنئ اۆستۆنلیکلی تاماملایار. اوُنئ اینستیتوتا موغاللئمچئلئغا ایشه آلئپ غالیارلار.

1940-نجئ یئلدا اوُل، اؤنۆمچیلیکدِن آیرئلمازلئق شِرطی بیلِن، آسپیرانتورانئنگ کورسونئ غوتاریار. 1942-نجی یئلئنگ یانوارئندا بوُلسا، فیلوُلوگیا علملارئ نئنگ کاندیداتئ دییِن عالئملئق دِرِجِه سینی آلماق اۆچین دیسسِرتاسیا غوُرایار.

پئغام عظیموف هِم اوُتوزئنجئ یئللارئنگ اوُرتالارئندان موغاللئمچئلئق ایشی بیلِن اوتغاشئقلئ، تۆرکمِن دیلی نینگ پراکتیکی مِسِئله ِلِرینی ایشلأپ دۆزمِکلیگه، اوُقوو کیتاپلارئنئ یازماقلئغا آکتیو غاتناشئپ باشلایار. اوُنونگ تۆرکمِن دیلی نینگ سینتاکسیسی بوُیونچا تاییارلان  گؤنۆکمِلِر یئغئندئسئ 1938-نجی یئلدا اؤزباشئنا کیتاپ بوُلوپ چئقیار.

 پ. عظیموفئنگ بِللی تۆرکمِن دیلچیسی مِرحوم حوجا محمد بایلئیِف بیلِن بیلِلیکده تۆرکمِن دیلی نینگ سینتاکسیسی بوُیونچا یازان کیتابئ نئنگ بیرینجی نِشیری 1939-نجئ یئلدا چاپدان چئقیار. بو کیتابئنگ پ.عظیموف طاراپئندان تأزِه دِن ایشلِنِن  گؤرنۆشی 1948-نجی یئلدا تۆرکمِن حالق ماغارئف مینیسترلیگی طاراپئندان ائغلان اِدیلِن  کوُنکورسدا بیرینجی بایراغا مئناسئپ بوُلیار.

پ. عظیموفئنگ، پروُفِسسوُر آ. آ. غوربانوُف بیلِن بیلِلیکده یازان «حارپلئغئ» تۆرکمِن حالق ماغارئف مینیسترلیگی تاراپئندان ائغلان اِدیلِن  کوُنکورسئنگ بایراقلارئنا (1951، 1962) مئناسئپ بوُلیار.

بو «حارپلئق» اوُندان اؤنگکی دوُوام اِدیپ گلِن «حارپلئقلاردان» اؤزۆنینگ اوُنگات حیللی یازئلانلئغئ، اوُقووچئلارا حارپ اؤورِتمگینگ یِنگیل اوصولئندا دۆزۆلِنلیگی بیلِن تاپاووتلانیار.

1940-1945-نجی یئللاردا پ. عظیموف س س س ر علملار آکادمیاسئ نئنگ تۆرکمِنیستان بؤلۆمی نینگ عالئم سِکرِتارئ و پرِزیدیومئ نئنگ آغضاسئی، تارئخ، دیل و اِدِبیات اینستیتوتئ نئنگ دیرِکتوُرئ وِظیپِه لِرینده ایشلِیأر.

1945-1948-نجی یئللاردا س س س ر علملار آکادمیاسئ نئنگ دوُکتوُرانتئ، شوُل بیر واغتئنگ اؤزۆنده-ده پِداگوگیک اینستیتوتئنگ دوُسِنتی، تاریخ، دیل و اِدِبیات اینستیتوتئ نئنگ اولئ عئلمئ ایشگأری بوُلیار.

اوُل آکادمیک و.آ.گوُردلِوسکی نینگ یوُلباشچئلئغئندا موُسکوانئنگ گۆندوغارئ اؤورِنیش اینستیتوتئ نئنگ عالئملار گنگشی نینگ مِجلیسینده «تۆرکمِن دیلینده سؤزلِرینگ یاسایجئ غوُشولمالار آرقالئ یاسالئشلارئ» دیین تئما بوُیونچا دوُکتوُرلئق دیسسِرتاسیاسئنئ (1948) غوُرایار.

963-نجی یئللاردا عالئم ایلکی ماکسیم گوُرکی آدئنداقئ آشغابات دؤولِت پِداگوگیک اینستیتوتئ نئنگ دیرِکتوُرئ، سوُنگرا تۆرکمِن دؤولِت اونیوِرسیتِتی نینگ رِکتوُرئ وِظیپِه لِرینده ایشلِیأر. 1951-نجی یئلدا دؤولِتده علملار آکادمیاسئ آچئلیار. شوُل یئل هم اوُل تۆرکمِنیستانئنگ علملار آکادمیاسئ نئنگ آکادمیکلیگینه سایلانیار.

1963-1965-نجی یئللار آرالئغئندا پ. عظیموف م گوُرکی آدئنداقئ تۆرکمِن دؤولِت اونیوِرسیتِتی نینگ تۆرکمِن دیلی کافِدراسئ نئنگ پروُفِسسوُرئ، آکادمیانئنگ جِمغئیِتچیلیک علملارئ بؤلۆمی نینگ آکادمیک-سِکرِتارئ بوُلوپ ایشلِیأر. 1966-نجئ یئلئنگ یانوارئندان بوُلسا آکادمیک تۆرکمِنیستانئنگ علملار آکادمیاسئ نئنگ پرِزیدِنتلیگینه سایلانیار. آکادمیک بیرنأچه گزِک تۆرکنیستان کمونیستیک پارتیاسئ نئنگ رایوُن  کوُمیتِتی نینگ، شأحِر  کوُمیتِتی نینگ آغضالئغئنا سایلانیار.

آکادمیک پئغام عظیموف جوغاپکأر وِظیپِه لِرده ایشلِمِک و دؤولِت أهمیِتلی جِمغئیِتچیلیک ایشلِرینه آکتیو غوُشولماق بیلِن بیر حاتاردا، اوُل رِسپوبلیکانئنگ یوُقارئ اوُقوو جایلارئ اۆچین تۆرکمِن دیلی بوُیونچا اوُقوو کیتاپلارئنئ دؤرِتمأگه، شوُنونگ یالئ-دا موغاللئملار، استیودِنتلِر هم-ده مِطبوغات ایشگأرلِری اۆچین تۆرکمِن دیلی نینگ اوُرفوگرافیاسئ، پونکتواسیاسئ بوُیونچا غوُللانما تاییارلاماغا هم آکتیو غاتناشیار.

1960-نجئ یئلدا چاپ بوُلوپ چئقان «حأضیرکی زامان تۆرکمِن دیلی» (گرافیکا، موُرفوُلوگیا) و 1962-نجی یئلدا نِشیر اِدیلِن «حأضیرکی زامان تۆرکمِن دیلی» (سینتاکسیس) آدلئ ایشلِر  گؤس- گؤنی اوُنونگ ایچگین غاتناشماغئ و یوُلباشچئلئق اتمگی نتیجِه سینده تاییارلانئلدئ.

اوُقوو کیتاپلارئنئ دؤرِتمِک بیلِن بیرلیکده عالئم، تۆرکمِن دیلینینگ یازوو قادالارئنئ، اوُنونگ گرافیکاسئنئ ایشلأپ دۆزمِک، اوُلارئ کأمیللِشدیرمِک اوغروندا بیرنأچه ایشلِری اِتدی. اوُنونگ 1951-نجی یئلدا چئقان «تۆرکمِن دیلینینگ حأضیرکی اوُرفوگرافیاسئنا کأبیر اۆیتگشمه لر و غوُشماچالار گیریزمِک حاقئندا» دیِین ایشلِری هم-ده تۆرکمِنیستانئنگ 2- لینگویستیک غورولتایئندا (1954) ادن «تۆرکمِن دیلینینگ اوُرفوگرافیاسئنا گیریزیلیأن کأبیر اۆیتگشمِه لر و غوُشماچالار حاقئندا» آدلئ دوُکلادئ اوُنونگ آیدئنگ مئثاللارئ دئر.

پروُفِسسوُر پ. عظیموف تۆرکمِن دیلینینگ پراکتیکی مسئله لرینی ایشلأپ دۆزمِکدِه، اوُلارئ کأمیللِشدیرمِکدِه، اؤسدۆرمِکدِه، تۆرکمِن دیلینینگ آیرئ-آیرئ مسئله لرینی عئلمئ نوقدای ناظارئندان دِرنگِمِکدِه، چؤزمِکده هم اؤرأن  کؤپ ایشلِری بیتیردی.

عالئمئنگ «تۆرکمِن دیلینده حال لارئنگ یاسالئشلارئ»، «تۆرکمِن دیلینده آففیکسلِرینگ اؤزارا تیرکشیپ گلیش دۆزگۆنلِری»، «آففیکسلِرینگ غوُشولئشئپ اولانئلئشلارئ»، «تۆرکمِن دیلینده سوُوِت-انتِرناسیوُنال آففیکسلِری»، «تۆرکمِن دیلینده یاساما سؤزلِردأکی فوُنِتیکی اۆیتگشمِه لر»، «دوُداق چِکیملیلِری و آففیکسلِر»، «تۆرکمِن دیلینده پرِفیکساسیا»، «تۆرکمِن دیلینده آففیکسلِرینگ حیل لِری و اوُلارئنگ عمِله گلیشلِری»، «ایسیمدِش ایشلیکلِری یاسایان سوففیکسلِر» یالئ دۆرلی یئللاردا چاپ بوُلوپ چئقان ایشلِری تۆرکمِن دیلینده آففیکسلِر آرقالئ سؤز یاسالئشئنگ همه طاراپلارئنئ دِرنگِمِکلیه باغئشلاناندئر.

آکادمیک پ. عظیموف تۆرکمِن دیلینینگ لِکسیکی دۆزۆمینی اؤورِنمِک، اوُنئ عئلمئ اساسدا دِرنگِمِک بوُیونچا هم  کؤپ ایشلِری اِتدی. اوُنونگ «تۆرکمِن دیلینده عاراپ-پارس اِلِمِنتلِری»، «تۆرکمِن دیلینینگ لِکسیکی سوُستاوئ»، «حأضیرکی زامان تۆرکمِن دیلی» (گیریش و لِکسیکا) آدلئ ایشلِر تۆرکمِن دیلینینگ سؤزلۆک سوُستاوئنئ دِرنگِمِکلیه باغئشلاناندئر. تۆرکمِن دیلینینگ اوُرفوگرافیک سؤزلۆکلِرینی تاییارلاماق و دۆزمِک بوُیونچا هم پروُفِسسوُرئنگ آلئپ باران ایشلِری یؤریته بِللِنمأگه مئناسئپدئر.

اوُنونگ مِرحوم ح.م. بایلئیِف بیلِن بیلِلیکده دۆزِن ایلکینجی اوُرفوگرافیک سؤزلۆگی 1947-نجی یئلدا چاپ بوُلوپ چئقدئ. اوُل سؤزلۆک تۆرکمِنیستانئنگ بیرینجی لینگویستیک غورولتایئ نئنگ و اوُندان سوُنگقئ دؤوۆرلِردأکی اوُرفوگرافیا و تِرمینوُلوگیا باراداقئ قارارلار اساسئندا دوزۆلیپدی. سوُنگرا اوُنونگ غاتناشماغئ و یوُلباشچئلئق اِتمگی بیلِن تۆرکمِنیستانئنگ ایکینجی لینگویستیک غورولتایئ نئنگ اوُرفوگرافیا دۆزگۆنلِری باراداقئ قارارلارئ اِساسئندا تۆرکمِن دیلینینگ ایکینجی اوُرفوگرافیک سؤزلۆگی دۆزۆلدی و اوُل 1953-نجی یئلدا پ.عظیموفئنگ رداکسیاسئ بیلِن نِشیر ادیلدی.

آکادمیک سوُنگقئ یئللاردا تۆرکمِن دیلینینگ و دیل بیلیمینینگ دۆرلی مِسِئله لرینی اؤز ایچینه آلیان تئوُرِتیکی ماقالالار بیلِن غازیِت-ژورناللارئنگ و بۆتین شوروی مؤچبرینده چئقیان یئغئندئلارئنگ صاحئپالارئندا چئقئش ادیأر. اوُلارئنگ آراسئندا «تۆرکمِن ادِبی دیلینینگ دیالِکت اِساسئ حاقئندا»، «تۆرکمِن ادِبی دیلینینگ نوُرمالارئ حاقئندا»، «دیل غاتناشئغئ نئنگ کأبیر فوُرمالارئ حاقئندا»، «تۆرکمِن دیل بیلیمینینگ کأبیر مسئله لری»، «تۆرکمِن دیلینینگ سوُوِت حأکیمیِتی یئللارئ ایچینده اؤسۆشی حاقئندا»، «تۆرکمِنیستانئنگ دیلچیلِری نینگ وِظیپه لِری» آدلئ و باشغا-دا بیرنأچه ماقالالارئ بار.

آکادمیک، تۆرکمِن دیل بیلیمی بوُیونچا اؤکده حۆنأرلی کادرلارئ تاییارلاپ یِتیشدیرمِک مسئله سینه-ده آیراتئن أهمیِت بِریپ گلدی.

ماکسم گوُرکی آدئنداقئ تۆرکمِن دؤولِت اونیوِرسیتِتی نینگ پروُفِسسوُرلارئ غوممان سارئیف جومامئرات آمانسارئیف، دوُسِنت آتا مئرادوُف، یازمحمد چؤنگأیف، آقمأممت آننامأممدوُف، بیکه جوماگلدیِوا، حایدار موخئیف، تۆرکمِنیستانئنگ عئلملار آکادمیاسئ نئنگ اولئ عئلمئ ایشگأرلِری حأصیت غافوروُوا، صابئر آرازغولئیف و باشغا-دا بیر توُپار عالئملار حوت آکادمیگینگ ائزئگیدِرلی حالئپالئق اتمگی نِتیجِه سینده اؤسۆپ یِتیشدیلِر.

تورکمِنیستانئنگ عئلملار آکادمیاسئ نئنگ آکادمیگی پئغام عظیموف حالقارا درجه سنیده گچیریلیأن چأره لرینگ هم بیرنأچِسینه غاتناشدئ.

پارتیا و حؤکۆمت پ.عظیموفئنگ بیتیرِن حئذماتلارئنا یوُقارئ باها بِردی. اوُل ایکی گزِک لِنین اوُردِنی، اوُکتیابر رِووُلیوسیاسئ، زأحمِت غئزئل بایداق، «حوُرمات نئشانئ» اوُردِنلِری، بیرنأچه مِداللار، ت س س ر یوُقارئ سوُوِتی نینگ پرِزیدیومئ نئنگ حوُرمات حاطلارئ بیلِن سئیلاغلاندئ.

عالئم 1994-نجی یئلدا تراگیکی یاغدایدا، آوتومبیل هلأکچیلیگینده آرادان چئقیار.

مقالانی عاراپ-پارس حاطئنا گچیریپ اوقووچئلارا حؤدۆرلأن:

آ.گلی

تورکمنی اؤورنیش مرکزی نینگ مدیری

28 ژوئن 2020

 

چشمه:

http://www.yelharaz.com/gornukli-turkmen-dilcisi-pygam-azymow/

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن