اخبار ویژهتورکمن صحراسیاسیمقالاتملی - اجتماعی

تورکمن آدئنا بیر استان دؤره دیلملی! کنفرانس صوتی

کنفرانس: تورکمن استانی؛ تورکمن- ولایت آراچأگی

دوستلار سلام و حوش گلدینگیز، سؤزومی بییک شاهئریمیز مختومقلی نینگ دۆردأنه سؤزلری بیلن آچیارین.

اؤنگونده بلند داغ، سرینده دومان،                    دنگیزدن اؤسر، یەلی گورگەنینگ؛

بولوت اویناپ، باران دولسا چایلارا،                    آقار، بُوز بولانئپ، سیلی گورگەنینگ.

تُوقایلارئ باردئر غارغئ-غامئشلئ،                     گؤزللری باردئر آلتئن-کومیشلی

بُوز گۆسفند، غئر یئلقئ، قارا گأمیشلی،             آرغالئ گأو بولار مالئ، گورگەنینگ.

حاتارلانئپ دوران اینر، مایالار،                         آغئر بزیرگنلر، تجَار ایه لر،

سنگریکلأپ، آبانئپ دوران غایالار،                        اؤنگی-آردئ، ساغئ-سولئ، گورگەنینگ.

ییگیتلر تیرمه-شال غوشآر بیلینه،                        یُورغا مۆنۆپ، تارلان آلار الینه،

آق گؤوسۆن بیـیر جرن، دنگیز یه‌لینه،                  مألەیـیر مارالئ چؤلی، گورگەنینگ.

ماغتئمغولئ ایلدن-ایله آرالار،                               هیجران تیغی بیلن باغرئن پارالار،

غُولون ساللاپ مارال غاباق پری لر،                        اینر اولومئندان، دألی گورگەنینگ.

ماقالانئنگ سس یازغیسی

بو غوشغینی سایلاپ آلماغئ‌مئنگ اؤزونه مخصوص سبأبی بار، اولام بیزینگ سایلاپ آلان شو تئمامئزینگ اساسی ستونیدیگی اۆچین. باشغاچا آیدانیمیزدا، گۆرگن، کۆللی ایلرکی تورکمن توپراغی نئنگ حاقیقی آدی. بو توپراق اونونگ یؤره‌گیندن آقیپ دوران گورگن آقاری بیلن باغلانشئقلی. بیلشمیز یالی گورگن آقاری و اونونگ بیلن باغلی توپراق، یر- یورت آدی، دمیرغازیق خوراساندان، حاص دوغروسی اتک-دره‌گز سبتینده یرلشیأن آلاداغدان گؤزباش آلیار. قورقوت داغی و اترک آقاری هم شو یرلرده. تورکمنستاندا آلاداغئنا، کؤپت داغ دییلیأر. ایراندا بولسا اونگا کپه داغ دییأرلر. بیر سؤز بیلن آیدیلاندا تورکمن توپراغی‌نئنگ یرلشیش جغرافیاسی‌نئنگ گوندوغار چأگی باریپ آوغانستانئنگ سرحدینه یتیأر، اول یرده، سرخس، غوشغی یالی تورکمن اوتروملی شهرلر بار.

هر بیر جانلی جمندأنینگ، غورت- غوشونگ باشینی سوقجاق حینی، حؤورتگه سی، بار، تورکمنلر هم ادیل بئیله کی مدنی حالقلار یالی تروباشدان اؤزونه اؤی- جای ادینمگی، یورت بولوپ یاشاماغی، ایل- اولوس، تیره- اوروغ شاخالارئنی اؤسدوریپ، واطان دیین موقاددس توپراغی دؤرتمگی و اونئ غوراپ ساقلاماغی اؤزینه بورچ حاساپلاپدئر. اونگا دۆرلی دؤورلرده دۆرلی آد بریلیپدیر. بیز حأضیر شول توپراغی اؤز ایچینه آلیان یایلا یا-دا استان حاقدا و اونونگ سیاسی أهمیتی دوغروسئندا دوروپ گچمکچی.

ایرکی بؤلونشیکلر و ممالک محروسه

مونگ یئل موندان اوزال چیزیلان جغرافیا نقشه لارئندا تورکمنلرینگ ایکی سانی اولی یاشایش یری اۆلکه‌سی دییلیپ، گورگن بیلن دهستان گؤرکزیلیپدیر. خزر دنگزی نینگ آدی هم دریای گرگان دییلیپ دیر. گورگن ورکانه دریادان تا حأضیرکی گنبدکاووسی اؤز ایچینه آلیپدیر، دهستان بولسا داهه لرینگ مرکزی دییلیپ حأضیرکی بالقان و اول یرلر گؤرکزیلیپدیر.

بارئپ ایرکی دؤورلردن یاغنی اشکانی لار اروغئندان باشلاپ، ایراندا دییلیأن بو استپ ده، دۆرلی ایالت لار و ولایتلار اؤز ارکین اختیارلئقلارا ایه بولوپ، اولارا ساتراپ دییلیپدیر و حؤکمدارلاری‌نینگ گینگ اختیارلیقلاری بولوپدئر. مجلیسلری- کهستان- یاشولی لار و مهستان- آشاقی یاغنی شورا-گنگش مجلیسلری بولوپدئر. یؤنه عاراپلارئنگ چؤزوشی بو دۆزگونی دارغادیار. 14- نجی عاصئردان باشلاپ ممالک محروسه یاغنی غُورالیان یورتلار آدی بیلن بیر آدمنیستراتسیا/ اداری دۆزگون یؤره‌دیلیأر.

«ممالک محروسهٔ ایران» آدالغاسی/ ترمینی، ایلخانلی مغولار دؤوریندن قاجار دؤورۆنینگ آخئرئنا چنلی ایرانئنگ آدمینیستراتیو بؤلونشیگینی آنگلادیپ، اول گینگدن اولانئلیپ گلیندی. رسمی حاط آلئشمالاردا گینگدن یایران سیاسی و اداری ترمین بولوپدئ. بو آدالغانئنگ اولانئلماغئ 1914- نجی یئلا چنلی یؤرگۆنلیدی، یؤنه ائرضاشاه پهلوی نینگ حأکمیتی ایه لمگی و ناسیونال شوونیسم ینگ مؤوجه‌مگی بیلن، ممالک محروسه ترمینی- خودمختاری و مرکزلشمک سیاساتینا غارشئیلیغی آنگلادیانی اۆچین، ایرانئنگ سیاسئ سؤزلۆگیندن چئقارئلدی و رسمی تایدان ایران ائغلان ادیلدی

تورکمن آراچأگی

تـۆرکمن- ولایت آراچأگی (ولایت دان ماقصات، ایرانئنگ چأگینده یاشایان رعیتلار، تۆرکمنلر بولسا اول چأکدن داشاردا سایئلئپدئر. شونونگ اۆچین “تۆرکمن”، “ولایت” مسئله سی بللی بولوپ دوروپدئر. حأضیر تۆرکمنلر، پارسلارا “ولایت” دییأرلر.

تۆرکمن ولایت آراسئندا ایلکینجی چکیلن آراچأگه “جر/جار کُلباد” دییأرلر. اول حأضیرکی بهشهرینگ تؤوره‌گینده.

۱۶- نجئ عاصئردا شاه عباس صفوی نینگ پرمانئ اساسئندا، تـۆرکمنلرینگ اولئ یوللارئ ایه لِمگینه بؤوت دؤرتمک ماقصادئ بیلن مازندران توقایئ‌نئنگ قوتاریان یریندن حازار دنگزینه چنلی آرالئغا کأل/یاپ/جار چکیلیأر. اونونگ باشلانغئجئ “کُلباد” دیین یردن بولانئ اۆچین اول، ایرانئنگ جغرافیا کتابلارئندا “جر کلباد” آدئ بیلن مشهور بولدئ. شول نوقات هم تـۆرکمن- پارس آراچأگی بولوپدئر.

تـۆرکمن- پارس آراچأگینه ناصرالدین شانئنگ دؤورۆنده اۆنس بریلیپ، قاراسوو- حاجئلارا/ رامیان آرالئغئندا اولئ دپه/دیوار قالدئرئلئپ، اونگا “شاه مرز” آدئنئ بریپدیرلر. بو نوقات، تـۆرکمن- پارس آراچأگی بلله نیپدیر. بو باردا مرحوم دکتر منصور گرگانی- ده اؤز کتابلارئندا ماغلومات بریپدیر.

شول دیوارئنگ، آق قالانئنگ ایلرسیندن گچیأن یرینی  بارئپ گؤرن بریتانیانئنگ رشت شأهریندأکی کنسولئ، دیپلومات ه.ل.رابینو آسترآبادا ادن سیاحاتئندا شه‌یله  بللأپدیر:

بو آراچأک دپه بللیگی، استراباد شأحریندن 5 کیلومتر اوزاقلئقدا یرلشیأر. سوُنگ بوُلسا غارئم/ کأل یالی بولوپ یاتان و شاهمرز دییلیأن آراچأکدن گچدیک، بو کأل قاراسودان رامیانا چنلی اوزالئپ گیدیأر، تۆرکمنلر بیلن استراباد اوُبالارئ‌نئنگ آراسئنداقئ سرحد، ناصرالدین شانئنگ ایلکینجی باش وزیری میرزاتقی خان امیرکبیر طاراپئندان غازئلئپدئر. شئیله هم استراباتدان دنگزه چنلی آرالئقداقی توُقایدا جارلار غازیلیپ، هر یرده قاراوئلخانا یرلشدیریلیپدیر. بو بللیکلر 1801- نجی  یئلا چنلی باردی، سونگرا دورا-بارا یوق ادیلیپدیر. (ه. ل. رابینو. سفرنامۀ مازندران و استراباد. ترجمه و. مازندرانی. ص 136)

حازار یاقا تۆرکمنلرینگ گؤرنۆکلی لیدری قیات حان 1837-نجی یئلدا تفلیس‌دأکی قاوقازئنگ حاربئ حأکیمینه ایــبرن حاطئندا اورسیتینگ تأحرانداقئ تأزه ایلچیسی‌نینگ تۆرکمن توُپراغئ بارادا آیدان سؤزلرینه غارشئ چئقئپ شئیله دویدوریپدیر:

«اورسیتینگ تأزه ایلچیسی‌نینگ ایران شاسئ‌نئنگ کؤشگۆنده، اترک بیلن گۆُرگه‌نینگ ایرانا دگیشلیدیگی باراداقئ سؤزلرینی اشیتدیک. اوُل یانگئ ایرانا أدیم أتدی و  کؤپ یئللاپ دووام ادیپ گلیأن جدللریمیزی شه‌یله  چالت و آنگسات “چؤزیپ اوتوروبردی!” آدئ آغزالان شول یرلرده کیملرینگ مازاری بار؟ تۆرکمنلرینگ می یا-دا پارسلارئنگ؟ بو بارادا ایلچیدن سوُرامالئ. البتده، سیزینگ یالئ جناپلار ایلچی بیلن ائلالاشمازلار. “اونونگ بو سؤزلری بیلن بیز آتا-بابالارئمئزئنگ یورودئندن آنگساتلئق بیلن ماحروم بولایمالئ می؟»

 ۱۸۸۱- نجی یئلدا تـۆرکمن توپراغئ ایکأ بؤلۆننده، ایرانئنگ چأگینده غالان یایلا، عمومئ‌لئقدا “اترک-گۆرگن” آدئ بیلن تانالئپ گلیندی. 1302-نجی یئلئنگ 28-نجی سنبله/ شهریور آئینداقی بیر رسمی حاطدا بو یرلره “حکومت استراباد و یموت” دییلیپدیر:

شو یرده مشروطه آدی بیلن بیلینیأن/ کانیستیتسیون انقلابی‌نینگ، ایلاته یرلی ارک- اختیار تانایان، ایالتی و ولایتی دییلیأن انجمن یاغنی شورا حاقدا-دا بیرآز دوروپ گچه یلینگ.

1911- نجی یئلدا محمدعلی شاه  پادشالئقدان آغداریلاندان سونگرا- شول یئلئنگ تومسوندا قبول ادیلن مجلس سایلاولارئنگ تأزه قانونی اساسئندا- یاغنی مشروطه قانونئنا قوشماچا-ماده- متمم قانونی اساس گیریزیلدی. شول اساسدا شاهسون لر، کردلر، بختیاری لار، قشقائی لار و تورکمنلر، سایلاو گچیریلمزدن اولارئنگ هرسیندن بیر وکیل نگ مجلیسه گیرمگینه حقوق بریلدی، یؤنه ائرضاشاه بو قانونی ماده نی، سایلاو  قانونئندان چئقارئپ، اونی گۆیچسیز ائغلان اتدی.

قاجار دؤورینده ایران بأش حؤکۆمرانلیغا و 12 حأکیملیگه بؤلۆندی، ناصر الدین شاه دؤورۆنده ایراندا دؤرت ایالت و 23 ولایته بولوندی.

یرلی حالقلارا و حأکیملرینه گینگرأک اختیار بریأن انجمن‌های ایالتی و ولایتی قانونی، مجلس شورای ملی نینگ ایلکینجی دؤورینده- ۱۲۸۶- نجی یئلینگ 1-نجی خرداد آیئندا/ میلادی حاسابی بویونچا -1907نجی یئلینگ 23-نجی مای آئیندا ۱۲۲ ماده دا قبول ادیلدی. یؤنه بو قانون  یاغنی انجمن‌هاى رسمى/ رسمی شورالار  قانونی اوندان حاص اؤنگ هم ایرانئنگ دۆرلی ايالت و ولايت لرینده یؤره‌دیلیپ گلینیأردی، 4 یئل سونگرا ایکینجی مجلس محمدعلی شانئنگ حایبات آتماغی بیلن مجلس و مشروطه قانونی یاتیریلاندا  شورالار- دا یاتیریلدی. 1341- نجی یئلدا یئنه بیر گزک ایالتی و ولایتی انجمنلری یاغنی شورالار قانون تاسلاماسی، وزیرلر کابینه سینده تاییارلانیپ مجلیسه حؤدورلندی، یؤنه شریعتمداری و خمینی یالی روحانیلارئنگ قارشی چئقماغی بیلن بو تکلیپ یاتیریلدی. شئیدیپ حالقئنگ ارک-اختیارئنا و یاشایان ولایتلارینا و استانلارینا بولان حاق- حقوقی اللریندن آلئندی.

شو یرده بیر فاکتی هم آغزاپ گچه یلی! غئنانساغام 1924-نجی یئلئنگ 20- نجی مای آیئندا/ 1303-نجی یئلئنگ 30-نجی اردیبهشت ده، اومچالی اوباسئندا گچیریلن گینگ قورولتایدا، ارکینلیک اوغرونداقی حرکتینگ یولباشچئلاری و مجلیسه آغضا بولجاق وکیللر بللی ادیلسه- ده، غاتی دروایس و واجب بولان مسئله یاغنی، تورکمن ایلی نینگ چأکلری حاقئندا هیچ حیلی پیکیر آرا آتئلمایار.

مرکزی حکومت ایلکی بادا 1918-نجی یئلئنگ 9-نجی مارتئندا/18 اسفند 1296-ده اداری و مالیه تایدان استراباد ولایت حکومتینی نینگ، تورکمن صحرادان بؤلونیپ آیئریلماغی حاقدا فرمان چئقاردی:

۱۳۱۱،1312- نجی یئلدا حؤکومت، تـۆرکمنلرینگ یاشایان یرلرینی “گرگان” دییپ اۆیتگتدی. «حوزه حکومتی استراباد و منطقه صحرا تواماً «گرگان» نامیده شود» دیین قانونی بیلن بیرگیدن تاریخی واقعالارئنگ بولاشماغئنا سبأب بولدی. یاغنی گورگن و تورکمن توپراغینداقی سیاسی حرکتلر، استرابادینگ آدئنا بریلدی.

1316-نجی یئلینگ آبان آیئندا ائرضاشاه تأزه استانلار بؤلونشیگینی قابول اتدی، اوندا تۆرکمنلرینگ آدئ آغزالمادئ، تورکمنلر؛  مازندران و خراسان استانلارئ‌نئنگ آراسئندا بؤلۆندی و بو بؤلۆنشیک تأ اسلامی حکومت اساسلانیانچا و اوندان تا 1376-نجی یئلا چنلی دوام اتدی و بتریندن بتر بولوپ بو گزک تورکمنلر یئنه ده گلستان و خراسان شمالی دییلیپ بولوندی.

۱۳۲۰- نجی یئللاردان سونگرا ایران حکومتی تـۆرکمن توپراغئ نئنگ آدئنئ “دشت گرگان” دییپ اۆیتگتدی. شول بیر واقتئنگ اؤزونده تۆرکمن شأهر و اوبا آدلارئنی پارسلاشدئرماق اوغروندا گینگ مؤچبرده فرمان اۆستۆنه فرمان چئقارئلئپ گلیندی: بندرشاه، گمیشان، پهلویدژ، کلاله…شولاردان بیر مئثال.

حالقیئنگ توپراق بیتویلیگی و بیرلشیپ یاشاماغئندان حواطیر ادن مأمت ائرشاه دؤورینده تأزه- تأزه استانلار دؤره‌دیلدی، شول اساسدا تورکمن ایلاتی و توپراغی مازندران و خراسان استانلاری نینگ آراسئندا بؤلوندی.

شه‌یله بولسا- دا تأ پهلوی رژیمی آغدارئلیانچا-1357-نجی یئلا چنلی  ̶̶̶  “تـۆرکمن صحرا” و “دشت گرگان” آدلارئ یؤرگۆنلی بولوپ گلدی و بۆتین تۆرکمن یر-یورت آدلارئ-دا پارسلاشدئریلدئ و بو سیاست دوام ادیپ گلیأر.

بو بولونشیکلر اساسانام مجلیسه سایلاولاردا اؤز اونگایسیز تأثیرینی گؤرکزیأردی. مثلم خزر یاقاسینداقی تۆرکمن شهرلری، پارسلارنگ کردکو و بندرگز شهرلری بیلن بأسلشملی، آق قالا بولسا گورگن شهرینه تابین ادیلدی، کلاله، ماروا، گوللیداغ—هرسی بیر پارس شهرینه چاتیلدی- شئیدیپ هم تورکمنلر مجلیسه حاقیقی وکیلینی ایبرمکدن ماحروم بولدولار و بولوب هم گلیأرلر.

1357-نجی یئلدا شاه رژیمنه قارشی پروتست دمونستراتسیالاردا، تظاهراتلاردا، تورکمنلر اؤز اساسی طالاپلارئنی آرا آتدیلار. اولاردان اینگ مهمی خزر دنگزیندن جرگلانا چنلی تورکمنلرینگ آدئنا بیر استان دؤره دیلمکدی. یؤنه غئینانساغام سونگراقی غالاغوپلی واقعالار- اساسانام یر و شورالار مسئله سی بو دروایس و حاص واجب ایسلگی اونوتدیردی. سیاسی آکتیویستلار هرنأ بندرشانئنگ آدینی بندرتورکمنه اؤویرمگی باشاردئلار.

جمهوری اسلامئ نئنگ اسلامی مجلسی، پارلامنتی، 1997-نجی یئلئنگ 7-نجی دسامبرینده/ ۱۳۷۶- نجی یئلنگ 13-نجی آبان آیئندا – 151-نجی اوتوشیغیندا- جلسه سینده- تـۆرکمنلرینگ یاشایان یر- یوردوندان، “تـۆرکمن” آدئنئ بۆس- بۆتین آیرئپ، اونئ “گلستان” دییپ آدلاندئردئ و جرگلانی- ده خراسان شمالی دییپ بؤلدی:

مونونگ بیلن قاناحاتلانمادئق اسلامی حؤکومتینگ دین رسمیلری تۆرکمن و تۆرکمن صحرا آدئنی بۆتینله یین آغزامالی دأل دییپ واغظ اتدیلر. مئثال اۆچین، گنبدقابوسئنگ شول واقتقی شیعه امام جماعتی حجت الاسلام سبحانی مجلس دأکی تورکمن وکیللرینه شه‌یله  ایسلگ بیلن یۆزلندی:

«آخوند شیخ محمد حسین سبحانی امام جمعه اهل تشیع وقت گنبد در جلسه اداری شهرستان گنبد از عبدالله رستگار نماینده مردم درخواست کرد که در سخنان و بیانات خود در مجلس شورای اسلامی از کاربرد اصطلاح “ترکمن صحرا” خودداری کند و به جای آن از تعبیر “شمال شرق استان گلستان” استفاده نماید.»  (نشریه “صحرا” آبان 1390 شماره 387)

تۆرکمنلرینگ آدئنا بیر استان دؤره دیلمزلیگینه حایسی پارامترلر عوامل سبأپ بولوپ گلیأر:

ایراندا آذربایجان، کردستان، سیستان بلوچستان- لرستان- کرمان- کرمانشاه- گیلان- قم آدلاری بیلن استان لار، بار یؤنه تورکمنلرینگ آدینا بیر استان دؤره دیلمگینه روغصات بریلمأن گلینیأر. نأمه اوچین دییسنگ:

تۆرکمن آدئنا بیر استان دؤره‌دیلسه،

  • اول اییأم تورکمنیستان بیلن بو توپراغئنگ ایکأ بؤلۆنندیگینی آنگلاتجاق؛
  • گلجکده بو توپراقلارئننگ بیرلشمگیندن ادیلیأن حواطئر و یرلی پارس حأکیملرینگ اختیارلئقلارئ‌نئنگ چأکلنمگی؛
  • باشغا ملتلری تۆرکمنلرینگ آراسئنا گؤچوریپ گتیریلمگی نینگ آچ- آچان قارشلئغا آلیپ گلمک حواطئرلئغئ،

قولایدا تورکمنصحرالی ایلدشیمیز دکتر رشید نافعی تورکمنصحرادا بیر استان دؤره‌دیلملیدیگینی سوراپ، ایران رسمیلرینه شئیله ماضمونلی حاط یوللاپدئر:

ایران اسلام جمهوری‌سئنئنگ حوُرماتلئ پرزیدنتی؛

حوُرماتلئ ایچری ایشلر وزیری

گلستان ولایاتئ‌نئنگ استانداری/حأکیمی

سالام و حورمات بیلن

یورتدا تأزه بیر ولایت دؤره‌تمگی جمهور باشلیغیمیزئنگ گؤز اؤنگۆنده توتیاندئغی حاقداقئ خبری اشیتدیک. اول بولسا کرمان جنوبی آدی بیلن تأزه استان بولجاق. یؤنه ایلات سانی، جغرافیا یرلشیشی، مدنیتی، استراتژی و ژئوُپلیتیکی یرلشیشی، اتنیک توُپارلار و مذهبلر و مایا یاتیریملار ممکینچیلیکلره قارانئنگدا،  گلستان ولایاتئندا تۆرکمن توپراغی بیر استان بولماغا قاتی اوقیپلی.

شوُنونگ اۆچین بو اوغوردا بی‌تاراپ کمیسیونئنگ بارلاغ گچیریلمگینی و بیزینگ سبتیمیزده ده تأزه استانئنگ دؤره‌دیلمگی نینگ گؤز اؤنگونه توتولماغینی حایئش ادیأریس!

حوُرماتلاماق بیلن: دکتر.رشید نافعی

حاطئنگ بیر نوسغاسی اسلامی شورا مجلسی نینگ وکیللرینه- ده ایبریلدی.

ماقالانی تاییارلان:

آ. گلی

مرکز مطالعات تورکمن. 8 سپتامبر 2023

 

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن