احزاب و جمعیت هااخبار ویژهاسنادتحقیقیترکمن صحراتورکمن صحرارویدادها

تورکمنلر و انقلاب مشروطه

۱۹۰۷- نجی محمدعلی شاه، “مشروطه، اسلاما ترس گلیأر” بهاناسئ بیلن تأزه اساسلاندئرلان مجلیسی توپ اوقونا توتدوردئ و دیکتاتورچئلئق بیلن حأکیمیتینی دولاندئرماق ایسلـِدی. اونگا قارشئ اولئ مؤچبرده غوزغالانگ توتوش یورتدا مؤوچ آلدئ. بو حرکته تـۆرکمنلر- ده غاتناشیار. تـۆرکمنلرینگ آطلئ توپارئ آستراباددا یئغنانشئپ، مشروطه نینگ قورایجئلارئ نئنگ حاطارئندا دوریارلار. تـۆرکمنلرینگ مشروطه انقلابئنئ قوراندئقلارئ حاقدا تاریخچئ عبدالحسین نوایی “ساری” شأهریندن تهرانا یوللانان بیر تلگرافی اؤز کتابئندا یرلشدیریپدیر[1].  اوندا شه‌یله  دییلیپدیر:

«تلگراف از ساری به تهران ۱۳ ذیقعده ۱۳۲6 قمری

حضور مبارک حضرت مستطاب اجل اکرم اشرف معظم آقای صدراعظم مدظله العالی.

ورقه ممهوری از طرف بسیاری از اهالی استرآباد رسیده است بدین مضمون که ملاحظه می فرمائید:

«خدمت عموم حجج اسلام و سادات ذوی العز والاحترام و تجار و کسبه!بعد از رسیدن احکام … تمام طبقات استرآباد متفق و هم قسم شده که با دل و جان بکوشد و امروز چند روز است همه با کفن و قرآن و اسلحه در مساجد و معابد مشغول مخابره هستند تمام اهالی بلوک و تمام سران یموت هم حاضر. سردار کافی با دوهزار سوار یموت و ولایت برای اجرای احکام حرکت به آن صوب خواهند نمود و ریشه حکومت مستبدین را بیرون خواهند کشید…. اغلب سوار یموت است مگر می شود از ترکمانان وحشی[!!] عقب ماند.»

صفاعلی

حاطئنگ سونگوندا تـۆرکمنلره قارشئ ییگرنچ سؤزلرده البته اونودیلمایار!!

مشروطه انقلابئنا تـۆرکمنلرینگ گؤرنۆکلی شخصیت لارئ؛ عثمان آخون، رجب آخون، آنناجان آخون (یارالئ)، ساپار آخون، شونونگ یالئ- دا “میلیس=مجلیس” لاقاملئ عبدالله میلیس[عبدالله‌زاده] و کۆمیش دپه لی سؤودیگأر تویجان حاجئ داغئ قولداو بریپدیر.

  • جافاربایلارئنگ آبرایلئ یاشوللارئ نئنگ یرسیز یره توسساغ ادیلشی بارادا:

۱۶. نوامبر ۱۹۰۸

“حوجانپسده یاشایان تـۆرکمنلرینگ آبرایلئ یاشولئ روحانیسی آوغان قاضئ آسترابادا باراندا روس کنسولئ طاراپئندان توسساغ ادیلیأر. مونگا قاراسوودا اؤلدۆرلن روس سالداتلارئنگ قان بهاسئنئ جافاربایلارئنگ تؤلِمأندیکلری سبأپ ادیلیپ گؤرکزیلیأر. آوغان قاضئ نئنگ توسساغ ادیلن حابارئنئ اشیدن جافاربایلار آسترابادداقئ روس کنسول حاناسئ نئنگ اؤنگۆنه یئغنانشیارلار. کنسول دولگوپولوف  B.I.Dolgolpolow مسئلأنینگ اولالماغئندان حواطئر ادیپ آوغان قاضئنئ بوشادئپ اونئ ۱۰ سانئ قازاق بیلن کۆمیشدپأ اوغرادیار.” (ص ۷۹)

تـۆرکمنلرینگ اؤنگده بارئجئ ییگیتلری نینگ مشروطه انقلابئنئ قولداپ، آسترابادداقئ مشروطه چیلر بیلن قاتناشئنا شایات بولان ملا عبدالغفور آهنگری شه‌یله  یاتلایار:

“ایراندا محمدعلی شاه قاجارا قارشئ حرکتلر مؤوچ آلیاردئ. کۆمیش دپه ده بو انقلابئ حرکته رجب آخون، حأضیرکی عبدالله زاده لارئنگ دأده سی- عبدالله، تویجان حاجئ، ساپار آخون داغئ قوشولدئلار. اولار رجب آخونئنگ اؤیۆنده ماصلاحات ادردیلر. محمدعلی شاه حوجانپسه گلنده، رجب آخون اونونگ چاغئرشئنئ رد ادیپ، شاه نئنگ حضورونا بارمادئ. آسترابادداقئ مشروطه چیلر بیلن، تـۆرکمن مشروطه چیلر غاتناشیاردئ. عبدالله استراباد  شأهریندن حابار گتیریأردی اونگا “عبدالله میلیس” دییأردیلر. سبأبی عبدالله، ملی مجلیسینگ دؤره مگی نینگ طاراپدارئدئ. سونگرا بأش یوسقالئ آنناجان آخون مجلیسه وکیل بولوپ گیردی. اول پارس دیلینی اونگات بیلیأردی، مجلیسه گیرندن سونگرا فرانسه دیلینی- ده اؤورِنیپ باشلاپدئر، اول غاتئ باتئر هم حۆشگأر آدمدئ، تـۆرکمنلرینگ حاق-حقوقئ نئنگ غوراغئنا چئقیاردئ، کؤپ سالغئت سالئنماغئنا قارشئدئ. محمدعلئ شانئ أسگرمزدی، کۆمیشدپأ گلن ماحالئ آنناجان آخون پادشانئنگ یانئنا بارمادئ. رضا شاه تـۆرکمن صأحرانئ باسئپ آلمازئ نئنگ اؤنگ یانئ آنناجان آخون آرادان چئقدئ. بأسدشلری اونگا «آننا شیطان» دییردیلر.[2]

    آنناجان آخونئنگ مجلیسه وکیل بولوپ گیدیأندیگی حاقئندا، آستراباددان، رشت شأهریندأکی بریتان کنسول حاناسئنا ائزئ گیدرلی راپورت بریپ دوران وکیل الدوله مقصودلو ۱۹۱۰- نجی یئلئنگ ۷- نجی ژانویه آیئندا شه‌یله  حاربار بریپدیر[3]:

۱۹۱۰- نجی یئلدا محمدعلی شاه حأکیمیتدن آغدارئلاندان سونگرا مجلیسه گچیرلن ۲- نجی دؤوۆر سایلاولاردا مجلسه اؤز وکیللرینی ایبرمأگه تـۆرکمنلره- ده حقوق بریلیأر. بو قارار سونگرا یاتئرئلیار. مجلیسینگ ۲- نجی دؤوۆر سایلاولارئندا تـۆرکمنلردن، باش یوسقا اوباسئندان گؤرنۆکلی روحانئ، بخارادا اوقاپ گلن آنناجان آخون یارالئ ۸۰۰ سس آلئپ وکیل سایلانیار. (آننا آخون تاقمئن 1881- نجی یئلدا دوغلوپدئر)

تهرانداقئ بریتان ایلچیسی “سر بارکلی”، داشارئ ایشلر وزیری سر ادوارد گرمی،یه یؤریته راپورت ایبریپ، تـۆرکمنلر بیلن مرکزی حکومتینگ آراسئندا بولوپ گچیأن قاپما- قارشئلئقلارا حاقئندا- دا ماغلومات بریلیپدیر[4].

۱۹۱۰- نجئ یئلئنگ ژانویه آیئندا (۱۸ جمادئ الثانی ۱۳۲۸) یوموت، گؤکلنگ حانلارئ مجلیسدأکی وکیللری آنناجان آخونا تلگراف ایبریپ، مشروطه انقلابئنئ قولدایاندئقلارئنئ مألیم ادیپدیرلر. بو تلگراف “اتفاق کارگران” روزنامه سینده نشیر ادیلیپدیر:

روزنامه “اتفاق کارگران” بتاریخ یکشنبه ۱۸ جمادی الثانی ۱۳۲۸ (27 ژوئن 1910)

سال اول. شماره 1

” سواد (رونوشت) تلگراف عموم طوایف تراکمه.

طهران. توسط جنابان معاضدالسلطنه و آدینه محمدخان وکیل محترم تراکمه!

پیشکار (ریاست) رفیع مجلس مقدس شورای ملی صالهاقه عن الحدثان.

این خانزادان و چاکران عموم طوایف یموت و گوکلان که ابا و عنجدا با تحمل تمام مشقات بادیه نشینی و حرمان از نعمهای مرکزی خود را در این سرحد سپر بلایات اجانب داشتیم.

ما چهل هزار خانوار ترکمن با بازوهای قوی و شمشیرهای آخته برای استحکان بنای مشروطیت و تقویت این اساس مقدس سر بر کف دست گرفته حاضریم که هر امری از مصادر امور این سلطنت مشروطه صادر شود با جان و دل فرمانبردار و متفقا فریاد میزنیم زنده باد پادشاه مشروطه. سلطنت احمد شاه. جاوید باد. مجلس مبعوثان ایران. باقی باد ایران و ایرانیان.

امضای خوانین طوایف یموت و گوکلان. تقریبا پانصد نفر”

کنسول روس در این مدت به تبع از سیاست سراسری دولت خود مخفیانه تحرکات ضد مشروطه را در ناحیه استراباد و اطراف آن تقویت نمود. وی و کارکنان کنسولگری قدرت فراوانی داشتند، حتی حاکم و مقامات لشکری محلی، تجار و خوانین منطقه در شرایط بحرانی و مشکلات بزرگ به کنسول روس متوسل می شدند. مثلا در اختلاف بین تورکمنهای قوجق و قان‌یوقماز با فندرسکی‌ها و رامیانی‌ها، کنسول روس آنها را احضارو بینشان آشتی برقرار کرد و تعهد گرفت از این به بعد اموال یکدیگر را غارت نکنند و اگر یکی از طرفین از این تعهد تخطی کرد ۲۰۰۰ تومان جریمه بپردازد. بعلاوه به تازگی کنسول شروع به خرید و فروش املاک و قراء در ناحیه استراباد نمود. در این دوران نیروهای نظامی و امنیتی روسها در استراباد به قزاق، جیگیت و سالدات معروف بودند که در حقیقت اهرم عملیاتی کنسول در منطقه محسوب میشدند.

مشروطه چیلرینگ توسساغ ادیلیشی

۲۸ سپتامبر ۱۹۱۱

“روس کنسولئ ۵۰ سانئ جیگیدی (سولداتئ) بیلن کۆمیشدپأ بارئپ، ۳ سانئ تـۆرکمنی، مشروطه چئ دییپ توسساغ ادیپ، محمدعلی شانئنگ ارکینده قوییار. کأبیر تـۆرکمنلر غاچئپ آتماغئ باشارئپدئر.”  ص ۲۸۲

تهیه و تنظیم: آ.گلی

مرکز مطالعات تورکمن

سوئد 8 آگوست 2023

 

[1] اسناد تاریخی وقایع مشروطه ایران. عبدالحسین نوایی. ص  86

[2] ملا عبدالغفور آهنگری. تورکمنلر تاریخی. نشر ایل آمان. 1384

[3] مخابرات استراباد. ج1. ص. 179

[4] انقلاب مشروطه در استراباد جلد دوم ص 703: اسدالله معطوفی

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن