اخبار ویژهادبی - فرهنگیاز خاطرات و تجربیات دیگرانپیام های تصویریتورکمن صحراصوتیملی - اجتماعی

بمناسبت 65 مین سالگرد تأسیس رادیو گرگان

مرکز مطالعات تورکمن-از آغاز سال 1344 و در سالهای اوج تبلیغات انقلاب سفید محمد رضا شاه، رادیو گرگان به محل جدید خود در خیابان «شالیکوبی » به یک ساختمان دو طبقه نقل مکان میکند. کارکنان ترکمن بخش ترکمنی رادیو، لطیف گلی، خانم همالر، آننا قربان قلیچ تقانی، چارشم قلی مهرجو، حاجی محمد قلیچی، هوشنگ گل محمدی و موسی جرجانی ، با نادیده گرفتن تبلیغات رژیم پهلوی، تلاش زیادی در راه رشد افکار ترکمنها بکار بستند.

هدف اصلی و اساسی رژیم پهلوی از تأسیس بخش تورکمنی رادیو گرگان ممانعت تورکمنها از گوش دادن به رادیو آشغابات بود.

رادیو گرگان در 28 مرداد سال 1337 ، با قدرت 10 کیلو وات در شهر گرگان تأسیس گردید. محل استقرار این رادیو در اداره پست و تالار فرهنگ و هنر آنزمان بوده است. از آن پس این اداره، اداره اطلاعات و رادیو نامیده شد. در 28 مرداد سال 1337، برای نخستین بار پخش برنامه های بزبان ترکمنی آغاز گردید. هدف از این امر نه به معنای خدمت به فرهنگ و زبان ترکمنها ، بلکه تبلیغ برنامه های محمد رضا شاه و انصراف مردم ترکمن از گوش دادن به رادیو عشق آباد بود. در این باره، فرماندار وقت شهر بجنورد صدقیانی در 12 خرداد 1332 در گزارش محرمانه خود به شماره 137 /2 چنین گفته است:

محرمانه و مستقیم ،خطاب به استاندار استان نهم کشور:

با احترام، این اداره نظرات خود را پیرو نامه شماره 64 /م – 8/ 3 / 32 در باره وضعیت ساکنین ایلات این منطقه چنین بعرض میرساند : اکثر ترکمنهای ساکن حوالی مرز صاحب رادیو هستند، آنها چون فارسی نمی فهمند ، به برنامه ها و تبلیغات مضر رادیوهای خارجی گوش میدهند. به اعتقاد من، برای بیداری احساس ایران پرستی ترکمنها اگر در رادیوهای مشهد و یا تهران بتوان برنامه هایی بزبان ترکمنی پخش نمود بسیار مفید خواهد بود. در این مورد تقاضا دارم که سریعا تصامیمی گرفته شده و اجرا گردند.

فرماندار شهر بجنورد- صدقیانی

یک نسخه از این گزارش به وزارت امور داخله نیز ارسال گردید.( این سند در اداره مرکزی اسناد ملی واقع در شهر تهران موجود میباشد).

در امر تأسیس رادیو گرگان نه تنها عوامل داخلی، بلکه اثرات جنگ سرد و بهره برداری آمریکا از مناطق شمالی کشور و منجمله ترکمنصحرا و ایجاد پایگاههای جاسوسی بر علیه شوروی نیز نقش مهمی داشتند. یکی از این مراکز، تأسیس یک اداره خبرگزاری مخفی در کنار روستای یکه چنار، مقابل روستای مراوه تپه بود. در باره این پروژه مخفی، یکی از مسئولان وقت ساواک بنام حسین فردوست در خاطرات خود چنین مینویسد: « اینکه آمریکاییها این اداره را چه زمانی تأسیس نمودند، ما اطلاع دقیقی نداریم. اما در سالهای 1960 که من در این اداره آغاز بکارنمودم، متوجه کارهای آمریکاییها در ترکمنصحرا شدم. بنا به اطلاعات مسئول بخش چهار اداره ساواک آقای کنگرلو، رادار مستقر در ترکمنصحرا از توانایی سمع 5000 کیلومتری برخوردار بوده و میتوانست تمام ترکمنستان را دربر گیرد».

در رابطه با چگونگی و اهداف تأسیس رادیو گرگان، سردار آتایف یکی از شرق شناسان بخش تاریخ آکادمی علوم ترکمنستان شوروی بنام « شاجا باتئر» در اثر خود بنام « رادیو گرگان و ایدئولوژی آن» که درسال 1990 منتشر گردید چنین میگوید: « در سالهای آخر جنگ دوم جهانی، نفوذ آمریکاییها در ایران شدت میگیرد. امپریالیزم آمریکا برای از دست ندادن برتری رابطه « دوستانه » خود با ایران، در مناسبات میان ایران و شوروی به انحای مختلف مانع تراشی میکرد. در این رابطه آمریکا نه تنها از کمکهای اقتصادی، بلکه از کمکهای نظامی نیز به ایران دریغ نمی ورزید. آمریکا تلاش میکرد که ایران را به پایگاه استراتژیک نظامی خود بدل سازد. در سالهای 50 قرن بیستم، محمد رضا شاه پهلوی برای دور کردن ترکمنها از ایده سوسیالیزم، تصمیم به ایجاد ایستگاهی رادیویی در محل زیست ترکمنها میگیرد. ایجاد این ایستگاه در سال 1956 آغاز گردیده و مهندسین آمریکایی در امر نصب آن یاری میکنند. هدف آنان از ایجاد این ایستگاه رادیویی، پخش برنامه های آن نه تنها در میان ترکمنهای ایران، بلکه در میان ترکمنهای ساکن ترکمنستان شوروی هم بوده است. در کنار آن، تلاش گردید که در راه پخش برنامه های رادیویی ارسالی از شوروی نیزمانع ایجاد گردد. برای این کار، شهر گرگان که هم به لحاظ جغرافیایی و هم تاکتیکی مناسب بود انتخاب گردید. حکومت ایران با به فراموشی سپردن آداب و رسوم و فرهنگ مردم ترکمن، سیاست ایرانیزه کردن و « شستشوی مغزی » آنان را هدف قرار داده بود. بدین ترتیب، این ایستگاه رادیویی با کمک آمریکاییها، به ارتفاع 40 متر و قدرت 700 مگا هرتز در شهر گرگان تأسیس میگردد.»

از آغاز سال 1965 و در سالهای اوج تبلیغات انقلاب سفید محمد رضا شاه، رادیو گرگان به محل جدید خود در خیابان «شالیکوبی » به یک ساختمان دو طبقه نقل مکان میکند. کارکنان ترکمن بخش ترکمنی رادیو، لطیف گلی، خانم همالر، آننا قربان قلیچ تقانی، چارشم قلی مهرجو، حاجی محمد قلیچی، هوشنگ گل محمدی و موسی جرجانی ، با نادیده گرفتن تبلیغات رژیم پهلوی، تلاش زیادی در راه رشد افکار ترکمنها بکار بستند.

سرود افتتاحیه رادیو گرگان با هدف تمجید از شاه و وابسته نمودن ترکمنها به سیاستهای مرکز، موضوعی بود که در برابر کارکنان ترکمن بخش ترکمنی رادیو قرار گرفت. در این باره، متن پیشنهادی نوربردی جرجانی که خود زمانی عضو حزب توده بوده و زندانی شده و پس از آزادی از زندان و برای حفظ شغل معلمی خویش ناچارا جانب حکومت را گرفته بود ، بعنوان سرود افتتاحیه بخش ترکمنی رادیو مورد تصویب قرار میگیرد. به بخشهایی از این سرود اشاره میکنم:

«دونیأ سانگا غووانیار، آدینگ اولی ایرانیم

باتئرلارئنگ غوُرایار، هر طاراپدان ایرانیم

یاشا واطانئم ایران، یاشا همیشه لیک سن

دوشمانا دوشمان واطان، دوُستونگا خیرلی سن

یاشا یاشا شاهئمئز! یاشاسئن بیزینگ ایران

آچئلدی ائقبالئمئز، گچدی اوُل غارا دؤورأن

تاییار ایران ملتی، برسه شاهئمئز فرمان!

تأزه دؤورانا غارشی، بیز گیده ریس غوللاشمان»

کارکنان بخش تورکمنی رادیو گرگان (قبل از انقلاب)- بالا از راست: چارشمقلی مهرجو- موسی جرجانی و حاجی محمد قلیچی (اطاق خبر)

پایین. گنبدقابوس میدان اسبدوانی از راست: گزارشگر خدری- مدیر بخش ترکمنی (فارس؟)- موسی جرجانی و قلیچی

با تلاشهای آراز محمد آرخی از باغشی‌های ساکن آق قالا، برای نخستین بار در اداره فرهنگ و هنر شهر گرگان، گروه باغشی‌های ترکمن تشکیل میگردد. در میان این گروه میتوان به باغشی هایی چون نظرلی محجوبی، قازاق پانگ، آشیرگلدی گرکزی، خوجا باغشی، دردی تورروک و دیگران اشاره نمود. در این رادیو در کنار تبلیغ سیاستهای رژیم، در عین حال اخبار ترکمنصحرا و در روزهای جمعه هر هفته با تلاش نازدردی نوشین و نوربردی جرجانی گزارشاتی پیرامون وضعیت دهقانان و مالداران پخش میگردید. با شرکت شعرایی چون مشهد قلی قزل، محمد برازنده قوجق و ستار سوقی برنامه شعر وادب تحت نام « غوشغولار و آیدئم لار» اجرا میگردید. اجرای برنامه ای برای کودکان توسط قلیچی، اجرای برنامه حمایت از حیوانات توسط مرحوم نازدردی نوشین و همچنین برنامه انتقادی « دورسون دایزا و بارسین باللی» که برازنده قوجق آنرا پیش میبرد و همینطور برنامه دینی که توسط حاجی محمد آخوند عابدی کر اجرا میگردید، از زمره برنامه های بخش ترکمنی رادیو گرگان بود.

شکی نبود که در پیشبرد این برنامه ها، سانسورها و کنترلها از جانب حکومت، در امرکار کارکنان بخش ترکمنی رادیو مشکلاتی ایجاد می نمود. وجود چنین وضعیتی، تمایل کارکنان ترکمن رادیو را برای انتقال بخش ترکمنی رادیو به شهر گنبد با سستی مواجه ساخت.

سخنرانی مرحوم قلیچ تقانی در نشست روشنفکران تورکمن. گنبد سالن پیشاهنگی. بهمن 1357

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، چند ماهی این امکان بوجود آمد که در بخش ترکمنی رادیو برنامه های ویژه‌ایی اجرا گردند. پس از انقلاب، ابتدا ابراهیم حسن بیگی و سپس حلیم بردی عادل ریاست بخش ترکمنی رادیو را بر عهده گرفتند. در زمان ریاست حلیم بردی عادل حدود 30-20 نفر از افراد ترکمن دیپلمه به استخدام رادیو درآمدند. در رابطه با مضمون برنامه های کنونی بخش ترکمنی رادیو گرگان خوانندگان ما بخوبی از آن آگاهند که نیازی به توضیح نیست.

آرنه گلی

مدیر مرکز مطالعات تورکمن

سوئد. تابستان 2023

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن