تاریخیتورکمن صحرارویدادها

«30 اردیبهشت 1303-ایلرکی تورکمنیستانینگ جمهوریت گونونینگ 100 یاشئ غـوتـلی بولسون!»

«مركزى حكومتينگ اولتيماتومينا غارامازدان، شئيله- ده حكومت قشونينا انچمه گزك ييتى ضاربالار اورانلاريندان سونگ، ايران چأگينده ياشايان توركمنلـر جمهوريت دوْزگونينى جار اتديلر».

  حالق كميسرلر شورانينگ آشغاباتداقى وكيلى 1924- نجى يئلينگ 28- نجى آگوستينداقى راپورتده توركمنصحرادا جمهوريت غورليپ، عثمان آخونينگ پره زيدنتليگه سايلانانديغى هم- ده 10 آدمدان عبارات آق ساقغال شوراسى نينگ اوندان حمايت اديأنديگينى بيلديريپدير.

تـۆرکمنلرینگ گؤرِشی گۆنسایئن مؤوچ آلیار. ۱۹۲۰– نجی یئلئنگ مارت/فروردین آیئندا ۱۳۰۰ سانئ تـۆرکمن، حاجئ بابانئنگ یولباشچئلئغئندا ایران حکومتینه قارشئ آیاغا قالیار. اولار گنبدقابوس بیلن کۆمشدپأنینگ آرالئغئنداقئ حاربئ پوستلارا هم- ده اولارا کؤمک بریأن انگلیس حاربئلارئنا ییتی ضاربا اورماغئ باشاریارلار.

شوندان سونگرا تـۆرکمن توپراغئنداعاداتدان داشارئ یاغدائ/ حکومت نظامی ائغلان ادیلیأر. مونگا غارامازدان تـۆرکمنلرینگ گؤرشی تاپدان دۆشمأن، ترسینه بارحا اؤسۆپ، مؤوچ آلیار. تهراندا چاپ بولان “ستاره ایران روزنامه سی اؤزۆنینگ ۱۹۲۰– نجی یئلئنگ ۱۶– نجی دسامبرداقئ/ پنج شنبه، ۲۵ آذر ۱۲۹۹ سانئندا تـۆرکمن طایپالارئنئنگ  بیرلشندیکلری و اولارئنگ آغزئبیر حرکت ادیأندیگی هم- ده حکومتینگ اولارئنگ غوزغالانگئنئ دارغاتماق اۆچین قشون یوللاندئغئندان حابار بریپدیر. بو روزنامه ۱۰۱۲ گۆن سونگرا “تـۆرکمنلرینگ غوزغالانگئ” سؤزباشلئ مقالاسئندا بۆتین تـۆرکمن صحرادا غاتناو یوللارئنگ تـۆرکمنلرینگ ارکینده دوراندئغئنئ یازئپدئر.

اومچالئ قورولتایئ و تـۆرکمن صحرادا جمهورییت دۆزگۆنی نینگ جار ادیلمگی

۱۹۲۴- نجی یئلئنگ ۲۰- نجی مایئندا (۱۳۰۳ ه.ش یئلئنگ ۳۰- نجئ اردیبهشت ده) حازار دنگزی نینگ تاقمئن ۱۵کیلومتر گۆندوغارئندا یرلشیأن اومچالئ اوباسئنا گلن تـۆرکمن یاشوللارئ، “دیوانه پانگ” دیین بیرسینینگ حاولوسئنداقئ توت آغاجئ نئنگ کؤلگِسینده تگـِلنشیپ، اؤزلری نینگ ایلکینجی گنگش قورولتایئنئ گچیریأرلر. قورولتایا عثمان آخون جافاربایلارئنگ، گؤکی صوفئ بیلن جانمأمت بگ آتابایلارئنگ، قئسئر امن حان(حاقئقئ آدی سیدناظار) گؤکلنگلرینگ وکیلی بولوپ غاتناشیار. قورولتایدا ۱۰ آدمدان عبارت قانون چئقارئجئ وظیفه حؤکمۆنده آقساقغاللار شوراسئ سایلانمالئ ادیلیپدیر. بو شورا، جافاربایلاردان ۶ وکیل شول ساندان ملا رجب (کؤر)، آرازقوربان (آرئق- کل)، ایمانـقلئ (توماج)، عزیز حوجامئرات (چۆکگأن)، حوجانیاز حان[1] (غارئنجیک)، اسن حان (کتله). غالان ۴ وکیلینگ بولسا یاقئندا بللنجگی ائغلان ادیلیأر. بولاردان باشغا- دا نپس سردار، حاجئ محمد پانگ (جافاربایلاردان)، موسی حان (آتابایلاردان)، الله یارحان (گؤکلنگلردن- الله یار قوربان) دؤرِدیلجک ملی قشونئنگ سرکرده لری حؤکمۆنده قبول ادیلیأر. شونونگ یالئ- دا کۆمیشدپأنینگ آبرایلئ روحانئلارئندان رجپ آخون (غارئنجئک) بیلن قئلئچ ایشان (گؤکلنگ) بو ملی حرکته یاردام اتجکدیکلرینه سؤز بریأرلر.

اومچالئ قورولتایئندا شه‌یله  قرار قبول ادیلیأر:

  1. مرکزی حکومتینگ یاراغلارئ تابشئرماق باراداقئ اولتیماتومئ رد ادیلیأر؛
  2. حکومتینگ حاربئ یؤریشینه برک جوغاپ برمک اۆچین ملی قشون دؤره دیلملی؛
  3. تـۆرکمن توپراغئندا جمهورییت دۆزگۆنی جار ادیلملی؛
  4. بیرآغئزدان عثمان آخون[2] تـۆرکمن جمهورییتی نینگ یولباشچئلئغئنا بللنیأر.

تـۆرکمن جمهورییتی نینگ یولباشچئلئغئنا سایلانان عثمان آخونئ، قادئمئ تورکی دأبینه ایه ریپ، اونئ آق کچأنینگ اۆستـۆنده اۆچ گزک گنبدقابوسئنگ مناره سئ نئنگ داشئندان آیلایارلار. کچأنینگ هر بورجوندان بولسا گزک، گزه گینه اولی طایپانئنگ وکیل لری گؤته ریپ “شاه، شاه، عثمان شاه…” دییپ غیغئرشیپدئرلار.

تـۆرکمن توپراغئندا جمهورییت دۆزگۆنی نینگ جار ادیلمگی، هم ایچری هم داشارئ یورت مطبوغاتئندا اؤز بیانئنئ تاپئپدئر. ۱۹۲۴– نجئ یئلئنگ ۳۱– نجی آوگوستئندا/ يکشنبه، ۹ شهریور ۱۳۰۳ شوروی نینگ حالق کمیسرلر شوراسئ نئنگ اورتا آسیاداقئ داشارئ ایشلر وکیلی “گرمان”، مسکوه شه‌یله  بیلدیریپدیر:

“مرکزی حکومتینگ اولتیماتومئنا غارامازدان، شه‌یله – ده حکومت قشونئنا انچمه گزک ییتی ضاربا اورانلارئندان سونگ، ایران چأگینده یاشایان تـۆرکمنلر جمهورییت دۆزگۆنینی جار اتدیلر.”

شوروی نینگ حالق کمیسرلر شوراسئ نئنگ آشغاباتداقی وکیلی- ده شول یئلئنگ ۲۸– نجی آوگوستئندا مسکوه یوللان راپورتئندا تـۆرکمن صحرادا جمهورییت قورلوپ، عثمان آخونئنگ پرزیدنتلیگه سایلاناندئغئ هم- ده ۱۰ آدمدان عبارت آقساقغاللار شوراسئ نئنگ اوندان حمایت ادیأندیگی حابار برلیپدیر.

  تـۆرکمن یولباشچئلارئ باشدا تیره- طایپا آغزآلالئق کسلینی آرادان گؤترمک اوغروندا آلادا ادیپ باشلایارلار.  شول تاغاللالارئنگ نتیجه سینده تـۆرکمنلر بیرلشیپ، گنبدقابوسداقئ “آقساقغال لار گنگشینده” موندان بئیلأک نأحیلی ایش آلئپ بارئلماغئ دوغروسئندا گنگش ادیأرلر. شه‌یله – ده تـۆرکیه لی ژنرال، انور پاشانئنگ توپارئ بیلن بولشویکلره قارشئ اورتا آسیادا گؤرِشن و انور اؤلدۆرلندن سونگرا یورتلارئنا دولانئپ باریان ۶ سانئ تـۆرک افسری نینگ- قادئر افندی، جمال بگ، مصطفی بگ، خدایار افندی، مراد بگ و سلطان پاشانئنگ کۆمیشدپأ گلیپ، اورش تألیمینی اؤورتمک اۆچین آچئلجاق حاربئ مکدبینگ ایشی باراسئندا دۆیپلی ماصلاحات ادیأرلر. بو تـۆرک افسرلر حاربئ مدرسهده، تـۆرکمنلره اورش ساپاغئنئ بریپ، اولارا حاط- سواد هم اؤوردیأرلر. شول مکدبینگ اوقووچئلارئندان، سونگرا تـۆرکمنلرینگ سیاسئ، مدنی دورموشئندا مهم رول اوینان، بیر توپار آت غازانان ییگیتلر یتیشیأر. حان یومودئنگ دوغانئ لألی حان- دا بو مکدبه مدیرلیک ادیپدیر. 

[1] گؤرشجنگ ییگیت، رضاشاه نئنگ زندانئندا غئیناغلارا سزاورار ادیلن حاجی حان اوغوزی نئنگ دأده سی.

[2]  عمر قویونلی نئنگ اوغلی عثمان آحون (جافاربای- قویونلی کؤر تیره سیندن)، بخارادا دینی علم آلان آدم. اول تورکوستاندا- حیوه داقی و بخاراداقی آزاد ادیش حرکتلر بیلن تانئش بولیار. کومیش دپأ دولانئپ گلنده تورکمنلرینگ حاق- حقوقئندان آرقا چئقیار. چاغالارئنگ سوادلی بولماقلارئ اوچین دنی مدرسه یولا قوییار. 

 

 

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن