اخبار ویژهادبی - فرهنگیاز خاطرات و تجربیات دیگرانتاریخیترکمن های جهانتورکمن صحراویژه مختومقلی

ارکینلیک یولوندا ایکی اوغلئ قوربان بولان آزادی!

ندیر شاه و اونونگ دیکمه‌لری‌نینگ تورکمن ایلینی یاقئپ، یاندئریاردئ، چاقنئشئقلاردا حالقئنگ اینگ باتئر ییگیتلری‌نینگ غانئ سیل یالی آقیاردئ. دیکیلن دار آغاچلار، اؤلنلرینگ باشلارئندان مناره قالدئرتماق آز یالی، پادشانئنگ سالغئت یئغنایان عملدارلارئ-دا حالقئنگ بارجا زادئنی تآلاپ گیدیأردی.

1754-نجی یئلئنگ 6-نجی آگوستئنداقی بایرام گونی!

تورکمنلرینگ اینگ آبرایلی هم عاقئلدار یاشولوسی دؤولت مأمت آزادی آرازا بایرامئ اۆچین یئغنانشان مأره‌کأ یۆزله‌نیپ بیر بویسانچلی حاباری ایلنه مألیم ادیأردی:

—«آداملار! اینها بویسانچلی حابار گلیپ غاوئشدئ، ظالیم ندیرشانینگ باشئ آلنئپ، جأهنممه یوُللانئپدئر. بو حابارئ اونونگ یاقئین سردارلارئندان احمدخان دۆررانی بیزه یولان حاطئندا مألیم ادیپدیر.»

مأره‌کأنینگ آراسئندان بیری: «دؤولت مأمت، حاط کیملره یوللانئپدئر، اوندا نأمه دییلیأر؟

—«بو حاط چوُودور حانا، مأمت‌ولی حانا، آمانلئق حانا، حوُجا اسن اوُنبگی، آدئناقلیچ دوُدورغا، گۆندوُغدئ، چالئش حان، چرکز اوُنبگی، دؤولتعالئ، آننامحمد، مصطفا، شیرمحمد، سۆلیمان، منگلی حان، عؤوضگلدی، اوُرسالئ، دؤولت‌مأمت، غارا اسن، آدئناگلدی اوُنبگی… داغئ‌نئنگ آدئ توتولئپ ایبریلیپدیر. اوندا شئیله دییلیأر:

«…حأضیرینگ اؤزۆنده یورتدا سۆننی‌لره اوُرون بریلمه یأر، قئزئلباش صفوی‌لردن بأری سیزینگ و بیزینگ جانئمئزا حم مالئمئزا گؤز دیکیلیپ گلینأر…. بیز حأضیر ماشات غالاسئنئ غاباپ دوروئس، بو یری آلساق، کۆللی ایرانئ اله گچیرن یالئ بولجاق. شوُنگا گؤرأ سیز عالیجناپلار، دین تأصیبی بیلن گلسنگیز حم دۆنیأ حم آخرت پئیداسئنئ غازانارسئنگئز، البته بیزه آرتئقماچ قشون گرک دأل، دینگه دین بوُرجونگئزئ یاتلایئن دییدیم.»- احمد دۆررانی. شوال/بایرام آیئ 1167 ه.ق

مأره کأنینگ ایچیندن باشی قاراتلپکلی باتئر هم ادرمن ییگیت حالقا یۆزله‌نیپ، بئیله بولسا دورمالئ دأل، بیزینگ ندیرشاه دان چکن ظولمومئز آز دأل. من دیین ییگتلر بیلن ارتیرینگ اؤزونده ماشادا یولا چئقمالئ.»

دؤولت مأمت: «چاودئر خان اونگین زات، الله تاغالا یولونگیزئ آچسئن، اوغور بولسون، دوشمانئ یئنگر بولسون! اینها اوغوللارئم محمدصفا بیلن عبدالله‌نئ-دا سیزینگ حاطارنگئزا قوشیارین، بارینگ، یوللار سیزنگ بولسون، غزانگیز قوتلی بولسون!— دییپ دؤولت مأمت اوغوللارئنا یؤزلندی:

  • عبدالله، محمدصفا، سیز بو سؤروشه گیتمأنه تاییارمئ‌سئنگیز؟
  • البته، آتام. کؤپ نیرأ بولسا، بیزم شو ل یره- آقامئز مختومقلی آیتمئشلائین: “قوچ ییگیده توُیدئر-بایرام— هر ایش گلسه ایل بیلأنی!”

*****

چاودئرخان و یانئنداقئ ییگیتلرینگ ائقبالی بارادا غئینانساغام هیچ بیر تاریخی چشمه ده ماغلوماتا غابات گلمه دیک- دینگه مختومقلی‌نئنگ

«آخمات پاتئشادان حابار آلماغا،                             ائمتئلدئ[1] ایللر، چوودورحان اۆچین،

ساغ بارئپ، سالامات غایدئپ گلمأگه،                    اونگمادئ ائقباللار، چوودورحان اۆچین.

قُرعه لار گُنگ بولدئ، پآل لار شوم بولدئ،               باران لار بند بولدئ، یوللار گُم بولدئ،

چشمەلر خشک بولدئ، داشلار قوم بولدئ،             گؤیه بولدئ تیللر چوودورحان اۆچین.

 

سؤیله، ماغتئمغولئ، عألم بیلسینلر،                       جایئ جننتددیر، گۆوأ بولسونلار،

«حاق رحمت اتسین» دییپ، دوغا قئلسئنلار           تمام اولوس-ایللر، چوودورحان اۆچین.»

 

مختومقلی دؤلت عالی سردارئنگ باتئرلئغئنئ تارئیپلاپ:

آغیر اوروغلی‌دیر، هم‌ بییك‌ ایللی‌                             كوپ‌ یئغیلسا مشهور، عالمه‌ بللی‌

میداندا قلیچ‌لی‌، دیواندا دیل‌لی‌                                 یۆزه‌ تآیدیر اوزی،‌ دولت‌ عالی‌نینگ.‌

مختومقلئ دوغانلارئ‌نئنگ ائزئنی تاپماق اۆچین گیتمکچی بولاندا آتاسئ اونگا روغصات برمه‌یأر:

آزادئ:

— بیلگِشلِیین اؤزۆنگ نیرأ آتار سن؟             نیچیک ایشدیر، مونئ بِیله توتار سن؟

دییگیل آخئر: کیمینگ بیله گیدر سن؟                     دم تارتئپ، هر یانا باقماغئل، اوغلوم.

ماغتئمغولئ:

— جئلاودارئ بولام یازئرحان پیرینگ،                      کؤنگۆل غوشئ پرواز اورار پاخئرئنگ…

بو گۆن نیچه گۆندۆر، الحمد اوقئرئن،                        شاد ایله کؤنگلۆمی، غویبر، آزادئم.

آزادئ:

—  قران اوقیپ گزگین یاغشی کلام دئر،                  بی رحم اوغاندئر، دینی اسلام دئر

قاراقچئدئر، یوللار خئیز-حارام دئر                            اؤلرمینگ، ییترمینگ، گیمه گیل اوغلوم.

ماغتئمغولئ:

—گؤره یین، سئینایئن بوگون ائقبالیم                      یاغشئ گۆن و ساغات گلیپمی سالئم

قصد ادیپ جانئما، یتسه آجالئم                             بو یرده هم بولسا، تاپار آزادئم.

****

شئیله لیک بیلن مختومقلی نینگ اینی لری— بیری اؤیله نن بیری اؤیلنمه دیک- دیری یتیریم بولیار. اینی لری دییأنیمیز- مختومقلی اولارا— «انه سیندن آیری یاتماز اوغلانلار» دییپ یوزلنیأر- بئیله یوزلنمأنی، آقا، انیسینه آیدیپ بیلر:

گؤچی-غُونئ بیله گیتدی عبدالله،                            همه گیدن گلدی، بولار گلمدی.

مأمت صفا گیتدی کؤمک برمأگه،                           اوزادانلار[2] گلدی، بولار گلمدی.

انه سیندن آیرئ یاتماز اوغلانلار[3]،               یا رب، گؤرن بارمئ بولاردان، ایللر؟

آیلانیار آیلار، دولانیپ یئللار،                      آیلار، یئللار گلدی، بولار گلمدی.

دارئدئ[4] بیر دولئ، یولوقدئ باران،              بیرین یوردئ بیلن ایلەدی ویران[5]،

بیریسی نینگ یارئ ائزئندا حایران،             گؤزلری یولدادئر، بولار گلمدی.

توسلاماچی رووایاتچئلار، حامانا مختومقلا اورشدان غایدیپ گلمه دیک آقاسی‌نئنگ! عیالینی مختومقلا گلینلیک بریپدیر- دیین دره‌کسیز زادئ اؤنگه سوریأرلر- حیی- ده دؤولت مأمت یالی دینه- شریغاتا بیلیملی آدم، اقبالی بللی بولمادئق اوغلونئنگ- گلجگی هم ممکین- ییگیدینگ گلنینی باشغا بیر اوغولونا نکاح لاپ بررمی؟

آ.گلی

تورکمنی اؤورنیش مرکزی

18 مای 2024

بمناسبت 291 سالگرد تولد مختومقلی

 

 

 

 

 

 

[1]  ائمتئلماق: بیر طاراپا چوزماق، اوغراماق.

[2]  اوزادانلار: یولا سالانلار.

[3] عمومان اولئ دوغان، اینی لرینه «انه سیندن آیرئ یاتمزدئ اوغلانلار» دییمگی منطق لی. دییمک ماغتئمغولی، عبدالله و  محمدصفادان اولی.

[4] دارئماق: ضربه اورماق.    یولوقماق: دووش گلمک، بولماق.

[5]  شاهئیر دوغانلاریئندان بیری نینگ مجرد بئیله کیسی نینگ بولسا اؤیلی دیگینی آنگلادیار.

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن