ادبیاتتورکمنستان

ادیب فرهیخته تورکمن را در نزدیکی مرز ایران- شوروی تیرباران کردند!

عبدالحکیم قولمحمدوف از بنیانگذاران فرهنگ انقلابی تورکمن، شرقشناس مشهوری بود که برتلس و بارتولد به وی افتخار می کردند از اینکه همچنین شاگردی داشتند. اما ماشین ترور استالینیستی این فرهیخته تورکمن را به جرم ملی گرایی دستگیر و در نزدیکی مرز تورکمن صحرا- تورکمنستان وی را تیرباران کردند که وانمود کنند وی در حین فرار به ایران توسط مرزبانان کشته شده است.

  Abdulhekim Gulmuhammedow

                                                                  (1879- 1932)

«Bölek-bölek dört tarapa pytran,

Ata-ene bir, türkmen ili birleşdi,

Zulum astynda dili bagly titrän,

Duýgy-düşünjesi, dili birleşdi.»

                                              A.Gulmuhammedow

   Bu setirler halkymyzyň merdana ogly, Türkmenistanyň 20-nji, 30-nji ýyllaryndaky medeni ynkylabynyň düýbüni tutan, bu ugurda şirin janyndan maýa goşan Abdylhekim Gulmuhammedowyňky.

   A.Gulmuhammedow 1879-nji ýylda Çärjewiň Halaç raýonynyň Akderi obasynda meşhur ahunyň maşgalasynda dünýä inýär, ýaşlykda oňa Abraý diýip at dakylýar. atasynyň ady Gulmuhammet mergen. Ol ilki Buharanyň dini mekdebinde soňra bolsa Ystanbulda gündogary öwreniş inistititynda okap, ýokary bilim alýar. Akademik Samoýlwiçiň 1928-nji ýylda ýazyşy ýaly, A.Gulmuhammedowyň çylşyrymly we gyzykly terjime haly bar. Onuň bary-ýogy 52 ýyla çeken ömri, geljekki ykbalyna düýpli täsir eden wakalara diýseň baý. Ol 20-nji ýyllaryň 1-nji ýarymynda profissýonal ynkylapçy, döwlet işgäri hökmünde giden tanymal bolsa, 2-nji ýarymynda guramaçy, metbugat işgäri, şahyr, kyssaçy, edebi tankytçy, alym, dilçi we taryhçy hökmünde uly meşhurlyk gazanmaga ýetişipdir.

   1924–1934-nji ýyllarda Türkmenistanda medeni ynkylabyň düýbi tutulýan döwrüniň 20-nji ýyllaryň türkmen edebiýatyndan söz açylanda, mysal üçin Bäşim Şirmyradowyň şeýle at bilen 1971-nji ýylda neşir edilen işinde, Baýrammyradowyň 1970-nji ýylda neşir edilen «Söweşjeň edebiýat ugrunda» diýlen eserinde, A.Gulmuhammedowyň ady köp agzalýar. Ýazyjylar şonlukda A.Gulmuhammedow hakynda 20-nji, 30-nji ýyllaryň «ur diýse–öldür» edilýän elhenç döwrüniň başyna giden tankyýtlaryny sözme-söz gaýtalamak bilen ony türkmen medeniýetinde we edebiýatynda «pantürkist, milletçi, türkmen buržuaz intellegensiýasynyň görnükli wekili» sypatynda ýere sokýarlar we şol ýyllaryň türkmen medeni-edebi gurulşynda bolan «bulam-bujurlyklar», kynçylyklar üçin «günä ýassygy» edip peýdalanýarlar. Olar, A.Gulmuhammedowyň türkmen halkynyň taryhynyň iň çylşyrymly döwründe oýnan roluny, türkmen medeni gurulşynda görkezen hyzmatlaryna dogry baha berjek bolup arryklaryny gyýnaýarlar. Öz tassyklamalarynda «atlaryny ýeke çapýarlar».

   Arhiw materiallarynyň şaýatlyk etmegine görä, A.Gulmuhammedow 1918-nji ýylda Kommunistik partyýanyň hataryna girýär. 1920-nji ýylyň başynda döredilen «Zakaspy oblest» (häzirki Türkmenistan) ynkylaby komitetiniň Türkmenlerden bolan ýeke-täk agzasy hökmünde milli meselede uly işler bitirýär. Soň häkimiýet başyna gelenleriň göwnünden turmadyk işleri eden, mysal üçin türkmenleriň milli hökümetini döreden, ol ýykylandan soň bolsa daşary ýurda gaçyp gitmäge mejbur bolan Oraz serdar, Çary Garabekow, Han Ýomudski, Hajymyrat, Bekgi Berdiýew (jemi 15 adam) ýaly şol döwrüň görnükli şahyslaryň Sowet hökümeti tarapyndan günäleriniň geçilmegini we işlemek üçin ülkä çagyrylmagy ugrunda alada edýär.[1]

   Ärsary türkmenleriň Ulydepe tiresinden bolan A.Gulmuhammedow, Gyzylaýak, Kerki, soňra bolsa Buhara medreselerinde okap alym bolup ýetişýär. 1917-nji ýyllarda Buharada okap ýören döwründe A.Gulmuhammedow «Ýaş Buharalylar» at berilen «jedidçi-reformatik» herekete goşulýar we Buhara emirine garşy göreşe aktiw gatnaşýar. Şol döwürde ýazan bir goşgusynda A.Gulmuhammedow şeýle diýýär:

Türkmenleriň oturdygy öz ili,

Hazara ulaşar batyda[2] ýoly,

Gaýrasy Garagum, ilersi ajam[3],

Üç ýany çewrili[4], bir gala ýaly.

 

Gündogardan akýar Amynyň suwy,

Türkmen bilen aşyna[5], gark eder ýowy,

Ýomut, gökleň, teke, saryk, ärsary,

El-ele bersinler garyndaş ýaly.

 

Obalar jem bolsun, gelsin ýan-ýana,

Topraklar ekilip, geçsin daýhana,

Gökdepe şirleri direlsin ýene,

Ýowuna saldyrsyn misli döw ýaly.

 

Amydan batyýa açylyp aryk,

Topragymyz sulansa, görünmez horlyk,

Baý-garyp birleşse çekilmez zorluk,

Ün[6] salsyn jahana Oguzyň döli.

 

Hudaý abraý bersin türkmen iline,

Abraý bilen işimiz gider ýoluna,

Eý hudaýym rehim et Abraý guluňa,

Dilegimi duş et öwülýalar ýaly.

   1920-nji ýylyň sentýabri Gyzyl goşunyň kömegi bilen Buhara emirligi agdarylýar ýerine «Buhara halk respublikasy» jar edilýär we «Ýaş Buharalylar» partyýasy häkimiýeti eýelýär. Täze hökümetiň ynkylaby komitetiniň agzalarynyň arasynda Feýzolla Hojaýew bilen birlikde A.Gulmuhammedow-da bolupdyr. Başga maglumatlara görä Gulmuhammedow 1920-nji ýylyň ýazynda Baýramalyda türkmenlerden düzülen ilkinji atly Gyzyl goşun toparynyň komandyry bolupdyr. Ol Buhara kommunist partyýasynyň 1920-nji ýylynynyň 16-19 awgustynda Çärjew şäherinde bolup geçen 4-nji gurultaýynda ýaragly güýçleriň ýagdaýy barasynda öz  çykyşynda maglumat berýär. Buharada halk ynkylaby 1920-nji ýylyň tomusynyň ahyrynda, awgustyň 28-inden 29-yna geçilen giýjede, sagat 4-lerde A.Gulmuhammedowyň toparynyň Çärjew beginiň galasyna çozmagy bilen başlanýar. Buharada ynkylap ýeňiş gazanandan soň, ony Buharanyň harby ministri wezipesine hödürleýärler. A.Gulmuhammedow birnäçe wagtlap Buhara jemhuriýeti hökümetinde işleýär.

  A.Gulmuhammedow Buhara türkmenleriniň görnükli wekili hökmünde orta çikýar. Emma «Ýaş Buharalylaryň», Buharada garaşsyz, liberal, milli döwlet gurmak ugrunda jan aýamadyk göreşlerinde bolşewikleriň «kömegi» olaryň şondan soňky ykballaryny kesgitleýär. Sowet hökümeti goşun güýjüne daýanyp, Buhara kommunist partyýasynyň kömegi bilen Buharanyň erkinligini içden ýumurýar we häkimiýeti öz eline geçirýär.

   Bu wakadan soň Owganystana sygnan türkmenler, bolşewiklere garşy gazaply göreş alyp barmaga mejbur bolýarlar, A.Gulmuhammedow hem bolşewiklerden bizar bolup, Owganystandaky ildeşleriniň arasyna sygynýar. Bu barada «Azatlyk Radiosynyň arhywynda saklanýan bir ses ýazgyda A.Gulmuhammedowyň ýakyn dosty, ýoldaşy Pirnepes Bab ogly şeýle gürrüň berýär:

   1921-nji ýylda öz maşgalasy bilen Owganystana sygnan A.Gulmuhammet, 32-nji ýylda yzyna gaýdyp gelýär. Emma şol ýylyň 21-nji ýanwarynda kommunist partyýanyň jaýynda GPU-nyň organ işgärleri tarapyndan tussag edilýär. Onuň derňew işi geçirlip ýörkä, 1923-nji ýylyň 4-nji oktiýabrinda tussaglygdan gaçyp, ýene Owganystana geçýär.»

 

   Bu hakykat, ýagny bosgunlykdan öwrülip gelenlere yza berilmek-ä beýle-de dursun, gaýtam olara maddy we ruhy kömek berilýär propagandasyny puça çykarýar. Bu barada Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Nedirbaý Aýtakowyň «Şura Türkmenistanyň bir ýyly» atly kitabynda şeýle maglumat berilýär:

«1918, 19, 20-nji ýyllarda bolan ýurtdaşlar urşy (graždanlyk urşy-AG), Kerki we Leninski okraoglarynda ýaşaýan türkmenleriň Owganystan ýurduna gaçyp gitmelerine ýagny imigrant bolmalaryna sebäp bolundy. Hatta käbiri ynkylabyň nämedigini düşünmezliklerinden Buhara emiri bilen birlikde şuralar hökümetine garşy urş edipdiler. Emma Türkmenistan ýurdunyň sap (arassa) ygtyýarly döwlet bolup gurulmasy emigrantlaryň hem gözlerini açdy. Şýelelikde olar topar-topar bolup öz watanlaryna gaýytmaga başlandyrlar. Hökümet tarapyndan emigrantlarmyzyň gaýtmasyna her hili maddy we mänewi (ruhy) kömekler hem berilmekdedir.»[7]

o. 1926-njy ýylda arapça/jezidçe hat bilen A.Gulmuhammedowyň tagallasy bilen

çap edilen Seýdiniň we Zeliliniň kitapalarynyň daş görnüşi

   Pirnepes aganyň gürrüň bermegine görä Owganystandaky bosgunlar Günbatara /Ýewropa tarap göçmegi ýüreklerine düwýärler, olaryň bir topary şol sandan onuň özi Türkiýäniň we Eýranyň Maşat şährindäki konsulhanalaryna ýüz tutupdyrlar. Şol döwürde A.Gulmuhammedow hem Maşatda bolupdyr. Bu wakalardan soň A.Gulmuhammedow ýene Türkmenistana dolanyp,  dogduk mekanynda ýaşaýar.

   1925-nji ýylyň fewralynda Gulmuhammedow Aşgabatda bolup geçen bütin «Türkmenistan Şuralarynyň 1-nji gurultaýyna» wekil bolup gatnaşýar we Gaýgysyz Atabaýewiň teklip etmegi bilen Nedirbaý Aýtakowyň baştutanlygynda döredilen Türkmenistanyň ilkinji merkezi ijra-iýe komitetiniň düzümine beýlekileriň hatarynda biragyzdan saýlanýar. Mälim boluşy ýaly şol gurultaýda Türkmenistan SSR-iniň döredilndigi resmi taýdan jar edilýär.

   Türkmenistan jemhuriýetiniň döredilmegi we busgunlar barasynda günä geçişiň/ amnestiýanyň jar edilmegi bilen 1925-nji ýyldan başlap, Gulmuhammedow «Şuralar Türkmenistany» gazetiň baş redaktorynyň orunbasary bolup işleýär. 1926-nji ýylda türkmen klassikleri “Seýdiniň” we “Zeliliniň” goşgular ýygyndylaryny ýygnap neşir etdirýär, özüniň-de «Umyýt ýalkymlary» atly goşgy ýygyndysy çapdan çykýar. Ondan bir ýyl öň bolsa «Türkmenistan» gazetinde «Deňsimedik dul galar» diýen powesti köpçülige hödürlenýär. Döredijiliginiň bu başky 3 ýylynda ýagny 1925­–1928-nji ýyllary arasynda ol giň sözbaşylar ýazyp, Alyşyr Nowaýynyň «Mohakimet-ul logateýin» (Sözler deňeşdirmesi) kitabyny we «Saýatly-Hemra» destanyny özbaşdak kitap edip çykarýar. 20-nji ýyllaryň ahyrlarynda metbugat sahypalarynda onuň adyna seýrek duş gelinýär, sebäbi A.Gulmuhammedow şol ýyllarda Leningrada aspirantura okuwa gidýär. Akademikler Samoýlowiçiň we Bartoldyň ýolbaşçylygynda ylmy iş ýazyp başlaýar. Ol Leningratda birnäçe ýyl okapdyr. Şol ýyllarda türkmen klassiklerine, taryhyna we etnografiýasyna degişli köp eserler ýygnap neşir etdirýär, şolardan «Türkmen şahyr we ýazyjylarynyň bibliografik sözlügi», «Orta Aziýa edebi ýadigärlikler boýunça materiallar» atly eserleri sanamak bolar. Akademik Samoýlowiç özüniň «Türkmen edebiýatynyň taryhy boýunça oçrikler» atly eserinde Gulmuhammedowyň köp peýdalanyp, onuň monografiýalaryna ýokary baha bermek bilen «olar biziň, türkmen edebiýatynyň taryhy boýunça maglumatymyzy giňledýär» diýip ýazýar. Şeýle-de «Turkmenowedeniýa» žurnalynyň 1928-nji ýylynyň 7-8-nji nomerlerinde dogry bellenişi kimin «Türkmen edebiýaty boýunça ilkinji ylmy-derňew işler Gulmuhammede degişli bolup, ol türkmen edebiýatynyň taryhy boýunça köp eserleri ýazdy».

   «Türkmenistan» gazetiniň 1930-njy ýylyň 21-nji maýynda çykan sanynda habar berilşine görä şol ýylyň 19-njy maýynda Türkmenistanyň edebi dil, orfografiýa we terminologiýa meselelerine bagyşlanan 1-nji ylmy konfrensiýa öz işine başlaýar. Ony G.Atabaýew açypdyr hem söz sözläpdir. Konfrensiýada Gulmuhammedow hem çykyş edip, Leningratda okaýan türkmen studentleriniň hem ylmy işgärleriň adyndan gutlag sözlerini aýdypdyr.

[1] «Syýasy söhbetdeş» žurnaly. 1991-nji ýyl 1-nji san.

[2] Günbatar-Türkiye türkçesi.

[3] Pars, Eýran

[4] Gurşalan-Türkiýe türkçesi.

[5] Tanyş

[6] Şöhrat-Türkiýe türkçesi.

[7] N.Aýtakow: Şura Türkmenistanynyň bir ýyly. TDN. Poltaratski (Aşgabat) 1926. S.9

1926-njy ýylda arapça/jezidçe hat bilen A.Gulmuhammedowyň tagallasy bilen

çap edilen Seýdiniň we Zeliliniň kitapalarynyň daş görnüşi

   Leningratdan dolanyp gelenden soň, ony  «Türkmen kult»da, ýagny türkmen halkynyň taryhyna degişli golýazmalary ýygnamak hem olar barada düşündiriş çap etmek işine jogapkär edilip belleýärler. Bu, 1931-nji ýylyň başy bolmaly, özi-de bu, onuň ömrüniň soňky ýyly. Bu ýyl Gulmuhammed has oňaýly işler bitirýär.

   A.Gulmuhammedow öz işlerinde we köp edebiýat meseleleri boýunça jedelli çykyşlarynda türkmen edebiýatynda orun tutarlygyna, edebi myrasy aýawly özleşdirmegiň zerudygyna, hususan-da Magtymgulynyň we onuň döwürdeşleriniň galdyran edebi myrasynyň türkmen halk köpçüligine düşnükli we gadyrlydygyna ünsi çekýär. Ol, şonlukda irki ýyllarda biziň medeni, edebi myrasymyzy inkar etjek bolýan Sowetçiler, täze medeniýeti boş ýerde döretjek bolýan, prolet kultçiler ýagny «işçyler diktaturasyny» berkarar etjeklere garşy çykdy. Gulmuhammedow şeýle-de Magtymguly şahyry we beýleki ýazyjylary syýasy wagyz-nesihatçy derejesine düşürmek, edebiýaty syýasy agitatsiýa aýlandyrmak boýunça şol ýyllardan başlanan «edebiýatda synpylyk» diýen syýasat bilen ylalaşmady. Ol, bu ugurda ýeke däldi, güýç-häkimiýet olaryň tarapynda bolmasa-da, hakykat we halk olaryň tarapyndady. Öz halkynyň ummanyndan çykan intellegentsyýanyň wekilleri 1928-nji ýyllardan başlanan, şeýle dil, edebiýat syýasaty bilen, ýutda synpy göreş, mejbury kollektiwleşdiriliş, baý-kulak, tutha-tuluk syýasaty bilen ylalaşyp oňa göz ýumup durup bilmediler. Halkyň bu ýat häkimiýetiň garşysyna göreş alyp barýan bir döwürde Gulmuhammedow ýaly ynsanlar halkyň tarapynda merdana durdular.

   1932-nji ýylyň 14-nji ýanwarynda «Türkmenistan» gazeti Aşgabat şäheriniň 8-nji partyýa konfrensiýasynda Türkmenistan kommunistik partyýasynyň MK-niň sekretary Popokyň eden çykyşyny çap edýär. Çykyşynda ol Abdylhekim Gulmuhammedowyň daşary ýurda gaçjak bolandygyny hem serhetçilere üstüni basdyryp, öz-özüni atandygyny öňe sürýär. Şol döwrüň partyýa hem metbugat materiallarynda bu hakda hiç zat aýdylmandyr. Soňky wagtlar resmi maglumatlar ynamdan gaçyp gelipdi. İl arasynda bolan gürrüňe görä Pöwrizede dynç alyp ýören Gulmuhammedowy güýç bilen araçägiň golaýyna eltilip, şol ýerde hem atylyp öldrüpdirler. Bu wakanyn nähili bolandygyna garamazdan 1931-nji ýylyň 2-nji ýarymynda Abdylhekim Gulmuhammedowyň ömür tanabynyň gyrlandygy şüphesizdir. Diýmek, ol 52 ýasyndaka bu dünýä bilen hoşlaşmaly bolupdyr. Başga bir gürrüňe görä Gulmuhammedow 1932-nji ýylda Saragyt çölünde araçäkden gaçyp gitmekçi bolanda ele düşmejek bolup öz-özüni atandygy aýdylýar.

   Bu makalanyň soňunda A.Gulmuhammedowyň 1926-njy ýylda Türkmenistan döwlet neşriýaty tarapyndan arap hatynda çap edilen «Umyt ýalkymlary» atly goşgular depderinden parçalary saýlap almagy makul gördük. Bu kitaba göreşjeň alym Kümşaly Böriýew sözbaşy ýazypdyr:

A.Gulmuhammedow: Umyýt Ýalkymlary. TDN. Aşhabat. Poltaratskiy. 1926

Tur sen uwkydan aýyl,

Besdir munça zaman indi.

Eý zähmetkeş türkmen ogly,

Taryhy Türkmenistan ülkesi,

Gurduň. Giýje-gündiz işle.

 

Her millet aýylsa gyflat uwkydan,

Owwal başlap aň bilime zor eder.

Bilimsizlik derdi, bir ýaman dertdir,

Çafyga[1] derdi dek gözi kör eder.

 

Bilmsiz milletler herne bolarsa,

Ökde gelip, ýer ýüzüni alarsa,

Maly dünýä barça zady bolarsa,

Ahyr bir gün öz-özüni har eder.

 

Okuwdan-ýazuwdan mahrum bir iliň,

Barça fesad[2] dörär içinde biliň.

Ogrulyk, tirýekkeş, gumarbaz, biliň

Milletiň diýrije jaýyn gör eder.

 

Owwal gylyç tutan batyr türkmensiň,

Batyrlygyň dünýä mälim edensiň,

İndi gylyç ornuna galamyň algyn,

Bugün isleg-myradyňa ýetensiň.

 

Garagyş çykmazmy munça ýyllap?

Sözle zarynly, söýgüli sazym,

Gökden ösen gözel ýakymly ýeller

Sözle ne wagt çykar parlak ýyldyzym

 

ARNE GOLI                                 

برچسب ها

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن